De taal van de Burundezen, het Kirundi, is een attractie.
Het is hier niet echt de gewoonte om de dingen al te rechtuit te zeggen, een omwegje is altijd beter. En daar hebben ze wat op gevonden…
Wie vraagt om zijn salaris heeft het nogal eens over “de dingetjes”, en de naam van iemand anders wordt in een gesprek liefst vervangen door “de andere daar”, ook als die persoon gewoon langs u zit. Dat is beleefd.
Maar waar rond de pot draaien echt een kunst wordt, waar een antwoord op een simpele vraag u echt met uw mond open tot op uw knieën kan achterlaten, waar de meest spectaculaire onzin steeds weer een schitterend verhaal blijkt, dat is in de Burundese spreekwoorden…
-
Schoon geschoffeld...
“Agafuni kabagara ubumwe ni akarenge”
“De schoffel die de eenheid wiedt is het voetje.”
= Een mooie manier om te zeggen dat je eens op bezoek moet komen. Er komt geen onkruid op (het pad van) de eenheid tussen twee huishoudens als er regelmatig over gewandeld wordt. Met het voetje dus!
-
“Akari k’uwundi kagora iyenda”
“Het is moeilijk om de liefde te bedrijven met iets van iemand anders”
= Je kunt er dus maar beter voor zorgen dat het van jou wordt.
-
“Iyo bumenya umwe bwari ikindi”
“Als slechts één persoon op de hoogte is van iets, is het een gegrild stuk vlees, enkele weken in goede boter opgelegd.”
= Die heeft geen uitleg nodig, neem ik aan.
-
“Amavuta y’umugabo ni ayamorayeko”
“De olie van een man is die die op hem slaapt”
= Want pas wanneer iets op u slaapt is het echt van u, blijkbaar. En de olie die al op een andere man geslapen heeft mag hij houden he.
-
“Amazi masabano ntamara imvyiro“
“Met water dat je gevraagd hebt aan iemand anders krijg je al het vuil er nooit af.”
= Omdat je nooit genoeg krijgt als je van iemand anders moet afhangen. Een spreekwoord dat wel eens naar boven komt wanneer het over ontwikkelingssamenwerking gaat.
-
“Urima itiro ukimbura ingonera”
“Wie slaap verbouwt, oogst kwijl”
= En laat kwijl nu net het enige zijn dat hier niet op de markt kan verkocht worden.
-
“Umukwe w’isoni ahambwa abona”
“De verlegen schoonzoon wordt begraven terwijl hij toekijkt.”
= De laatste is er eentje om te onthouden voor iedereen die eens naar Burundi denkt te komen. De geheime formule tegen in ’t zak gezet worden. Als het tankstation u meer liters aanrekent dan er in uw tank kunnen, als er niet genoeg fritten op uw bord liggen, en vooral als uw schoonouders meer koeien vragen dan uw toekomstige echt waard is…
-
Om af te sluiten een raadseltje, want daar houden de mensen ook van. Daarbij mag rustig gezegd worden dat zelfs een doorwinterde Burundees het antwoord vaak niet vindt op deze hersenkrakers vol verborgen lagen en culturele betekenissen.
Een bak bier dus voor de eerste die zonder professionele Burundese hulp dit raadsel weet op te lossen:
Voor wie een bak bier maar niks vindt, een potje modder!!
“Data yavyaye abana benshi yaheza agakunda umwe”
“Vader heeft veel kinderen, maar uiteindelijk houdt hij maar van één.”
Succes!
———————————————————————————————————————————Et alors, en fraçais!———–
La langue des burundais, le Kirundi, c’est toute une histoire.
Ici, on n’a pas vraiment l’habitude de dire les choses franchement, il vaut toujours mieux faire un petit détour. Et ils ont trouvé la manière de faire ça…
Par exemple, celui qui demande son salaire va parler des “petites choses” qu’on lui doit, et dans une conversation on préfère remplacer le nom d’une autre personne par “l’autre là”, aussi quand cette personne est assise juste à côté. C’est poli.
Mais là où tourner autour du pot devient un art, là où la réponse à une question simple vous laisse la mâchoire ouverte par terre, où la déraison la plus spectaculaire s’avère une histoire magnifique, c’est avec les proverbes burundais…
-
“Agafuni kabagara ubumwe ni akarenge”
“Le sarcloir qui désherbe l’unité, c’est le petit pied.”
= C’est une belle façon de dire qu’il faut rendre visite une fois à ses amis. Il n’y aura pas d’ herbes sur (la voie de) l’unité/amitié entre deux ménages si on marche dessus de temps en temps. A (petit) pied donc !
-
“Akari k’uwundi kagora iyenda”
“Il est difficile de faire l’amour avec quelque chose qui est encore dans les mains d’un autre”
= Il vaut donc mieux pourvoir que ça devient la vôtre.
-
“Iyo bumenya umwe bwari ikindi”
“Si ce n’est qu’une personne qui est au courant de quelque chose, c’est une pièce de viande bien grillée qui est mis en conserve dans du bon beurre pour quelques semaines. ”
= Ici il ne faut pas des explications, j’imagine.
-
“Amavuta y’umugabo ni ayamorayeko”
“L’huile d’un homme c’est celle qui dort sur lui.”
= Parce que quand quelque chose dort sur vous, c’est que ça vous appartient, je pense. Et l’huile qui a déjà dormi sur un autre homme, il peut la garder.
-
“Amazi masabano ntamara imvyiro“
C'est une photo, c'est de l'eau. Ca suffit comme illustration.
“L’eau qu’on a dû demander à un autre n’arrive jamais à finir/laver toute la saleté. »
= Parce qu’on ne reçoit jamais assez quand on dépend des autres. Un proverbe qu’on entend de temps en temps quand on parle de la coopération au développement.
-
“Urima itiro ukimbura ingonera”
“Celui qui cultive le sommeil, récolte la bave”
= Et ça c’est plus ou moins la seule chose qu’on ne sait pas vendre au marché ici.
-
“Umukwe w’isoni ahambwa abona”
“Le beau-fils timide est enterré devant ses propres yeux”
= Ce dernier est à retenir pour tout le monde qui pense venir au Burundi une fois. C’est la formule secrète quand tu serais trompé. Quand à la station de gaz on compte plus de litres que peut contenir le réservoir, quand il n’y a pas assez de frites dans ton assiette, et surtout quand les beaux-parents demandent plus de vaches que la future épouse vaut vraiment…
-
Et pour finir une devinette, ça on aime aussi beaucoup ici. Il faut dire que même un burundais bien roué ne trouve pas toujours les réponses sur ces mystères pleins des couches cachées et de sens culturels. Donc, un casier pour celui qui arrive à résoudre le suivant :
“Data yavyaye abana benshi yaheza agakunda umwe”
“Papa a beaucoup d’enfants, mais il n’en aime qu’un.”
Bonne chance vraiment !
Afgelopen weken waren er talloze werkzaamheden in Cotonou. De reden hiervoor was het bezoek van paus Benedictus XVI tijdens het weekend van 18 tot 20 november. Vrachtwagens op weg naar de haven werden uit de stad geweerd, talloze (illegale) kraampjes en standjes werden in aanwezigheid van de politie plat gegooid, wegen werden hersteld en talloze affiches – waarin de paus hartelijk welkom werd geheten – werden opgehangen. Cotonou zag er goed uit. Keerzijde van de medaille: talloze mensen verloren met de tientallen kraampjes ook hun inkomen, woonst of werk.
