Deze campagne komt voort uit de gedachte dat werknemers overal ter wereld onder druk staan, kwetsbaar zijn en vaak niet het recht hebben om hun stem te laten horen. En dus onrechtvaardig behandeld worden, vaak zelfs uitgebuit. En dat terwijl waardig werk gezien wordt als een belangrijk middel tegen armoede. Werkloos zijn is in veel landen rampzalig. In de campagna wordt het volgende gesteld: “Werknemers hebben recht op waardig werk, op een fatsoenlijk inkomen en op sociale bescherming. En ze moeten zich kunnen organiseren in vakbonden om die rechten te verdedigen.” Om deze rechten te verkrijgen en beschermen is volgens hen internationale solidariteit nodig. Daar zal iedereen het mee eens zijn.

Ook in Ecuador wordt ik dagelijks geconfronteerd met wantoestanden op het gebied van de werkomstandigheden. Het valt sowieso op dat in winkeltjes altijd dezelfde mensen werken, om acht uur ’s morgens, acht uur ’s avonds, op maandag, op zondag, maakt niet uit, altijd dezelfde mensen. Hetzelfde verhaal toen ik laatst ziek was en naar de kliniek moest voor onderzoek. Dezelfde dame die om half acht ’s morgens mijn bloed prikte, gaf me om negen uur in de avond de resultaten. En buiten de kliniek is er altijd een oud mannetje in een rolstoel die loten en telefoonkaarten verkoopt. Dit alles duidt op lange werkdagen en gebrek aan zekerheid. Bovendien wordt iedereen heel slecht betaald, zelfs naar lokale normen.

Ik zelf woon in ‘El Prado’, een klein woonerfje dat zo’n 30 adressen telt. De ingang, zowel voor voetgangers als voor auto’s, wordt 24/7 bewaakt. De bewakingsmaatschappij heeft daarvoor slechts twee bewakers aangenomen, die elk van zes tot zes werken. Dat zijn dus werkdagen van twaalf uur elk. Vrije dagen hebben ze niet, vakantiedagen hebben ze officieel wel, maar als ze die willen opnemen, kunnen ze meteen ander werk zoeken. En dat is heel moeilijk, dat weet de maatschappij ook. En daar maken ze maar wat graag misbruik van. In praktijk hebben ze dus geen vakantie.

Het werk bestaat uit het openen en sluiten van de poort voor en na elke passant. Op zich geen uitdagende job, ze worden dan ook heel slecht betaald. De dagen zijn lang, ze hebben geen pauze, want de bewaking kan niet weg. Ook voorzieningen ontbreken, ze hebben een klein hokje met een plastic stoel en een toilet, maar de meeste dagen is het er door de warmte niet uit te houden. Een maal per week wisselen de bewakers van dienst. Doordat ze maar met z’n tweeen zijn, betekent dit dat een van hen twee diensten achter ekaar moet draaien, met andere woorden 24 uur aaneengesloten werken zonder weg te kunnen om te eten. Die arbeidsomstandigheden zijn natuurlijk te belachelijk voor woorden. En dat terwijl de wetten op zich helemaal niet veel verschillen van die van ‘ons’. Op de vraag waarom ze dit accepteren, antwoorden ze standaard dat ze hun mond niet opentrekken uit angst om ontslagen te worden.

Wat hebben wij het toch goed, denk ik dan. In Nederland, bekend om zijn Poldermodel, draait alles om consensus. Werkgevers, vakbonden en overheid gaan met elkaar aan tafel zitten om afspraken over arbeid te maken. En belangrijker nog, ze houden zich er aan. Men werkt acht uur, elk overuur vraagt men 150%. Zaterdag en zondag werken betekent toeslag. En bovenal is er meer keuzevrijheid. Er is tenminste ruimte om iets anders te zoeken, al is het ook daar niet vanzelfsprekend.

De mate van overleg wordt nogal eens in het belachelijke getrokken en heeft ook enigszins een negatieve bijsmaak verkregen. Het is bureaucratisch, traag en stroperig. Maar het zorgt voor een gezonde balans tussen rechten en plichten. Iedereen heeft rechten en plichten, werkgever of werknemer. In Ecuador lijkt het alsof werknemers alleen plichten hebben. Werkgevers hebben daarentegen een monopolie-positie wat rechten betreft en komen bovendien hun verplichtingen niet na. In Nederland heeft iedereen rechten, soms lijkt het wel te veel. De Partij voor de dieren heeft zetels in de Tweede Kamer, met iedereen wordt rekening gehouden, allerlei religieuze groeperingen, gehandicapten, homosexuelen en noem maar op, iedereen heeft rechten. Er is zelfs een partij die opkomt voor de rechten van pedofielen en deze wordt (ondanks de vele kritiek) ook serieus benaderd. Maar zo is het systeem in Nederland. Iedereen heeft de ruimte voor zijn rechten op te komen.

De mensen in Ecuador benijden dat systeem. En terecht. Wat ze echter onvoldoende beseffen is dat de mensen in Nederland daarvoor hebben gevochten. Ze hebben zich uitgesproken, hun rechten gedefinieerd, zich georganiseerd en zo hun rechten afgedwongen. Het systeem is geen cadeau van moeder natuur of een geologisch gegeven, maar een verdienste van de mensen die het systeem gevormd hebben en nog steeds vormen. Ik kan eerlijk zeggen dat mijn persoonlijke bijdrage minimaal is geweest, maar we kunnen niet ontkennen dat de mensen zelf verantwoordelijk zijn voor de totstandkoming, instandhouding en eventuele verandering van het bestaande systeem.

Centraal staan solidariteit en een balans tussen rechten en plichten. Deze waarden ontbreken stelselmatig in Ecuador. Solidariteit is niet ‘gesystematizeerd’, het bestaande systeem is niet sociaal, niet solidair en staat uitbuiting toe. De mensen zien zichzelf als slachtoffers van het systeem, terwijl ze vergeten dat ze er zelf verantwoordelijk voor zijn. Dat zij zelf de enigen zijn die dat kunnen veranderen en deze waarden onderdeel kunnn maken van het systeem. En hier komt een onderliggend mentaliteitsprobleem aan het licht. Een negatieve en pessimistische houding, de mensen schrijven zichzelf de slachtofferrol toe, waardoor ze wantoestanden op een passieve manier ondergaan. En dus in stand houden.

Om terug te komen op mijn woonerfje. Enkele simpele rekensommetjes ter verduidelijking. Het bestuur van de Prado betaald $650 maandelijks aan de maatschappij. De bewakers verdienen $180 elk, er blijft dus bijna $300 maandelijks over. Wat daarmee gebeurt weet niemand. Het bestuur van de Prado zegt dat de arbeidsomstandigheden een interne kwestie van de maatschappij is. Intussen profiteren ze wel en houden zo het systeem in stand. De maatschappij zegt dat het bestuur hen meer moet betalen, om bijvoorbeeld de kosten van een derde bewaker voor de ‘wisseldienst’ te kunnen dekken. De vraag is wat deze ene enkele extra dienst voor kosten meebrengt, als men bedenkt dat een compleet maandsalaris $180 bedraagt en het overschot $300 is.

De conlusie is dat iedereen uiteindelijk accepteert dat ‘het nu eenmaal zo is’. Een mentaliteit die een verandering (en dus verbetering) van de situatie schier-onmogelijk maakt. De bewoners van de Prado lijken er overigens totaal geen boodschap aan te hebben. Ik persoonlijk schaam me af en toe om hier te wonen. Vanuit veiligheidsoverwegingen doe ik het toch. Ik verkies veiligheid boven mijn principes. Ook ik ben dus een lijdzaam onderdeel van het in stand houden van het systeem. Al probeer ik op bescheiden schaal (hier op mijn woonerfje) op zijn minst de mensen bewust te maken van hun mentaliteit en eigen verantwoordelijkheid. En als het kan, hen te veranderen. Maar dat is moeilijk, zeker als vreemdeling. En hoe zeer ik het ook met de campagne eens ben, voordat er gesproken kan worden van internationale solidariteit, moet er op zijn minst sprake zijn van solidariteit op nationaal niveau. En dat moet van binnen uit komen, al kan dat pijnlijk lang duren.

Het collectief bewustzijn met betrekking tot de milieuproblematiek is te verwaarlozen. Hier ontbreekt daadwerkelijk alles om zich op het gebied van milieubescherming. De cultuur, het bewustzijn, het systeem, de faciliteiten en zelfs de wil. Zo lijkt het althans, misschien is het puur een gebrek aan educatie of voorlichting. In ieder geval is het duidelijk dat het op alle niveaus in gebreke valt. Als ik als kind een snoeppapiertje op de grond gooide, kon ik een klap van mijn moeder verwachten. Netjes op de billen, maar wel hard. Hier is het de normaalste zaak van het leven. Zelfs uit de ramen van de bussen gooien ze alles op straat. Kinderen én ouders. Met als gevolg dat er overal langs de weg heel veel afval ligt. Naast de zogenaamde horizonvervuiling natuurlijk een grootschalige aanslag op het milieu.

Zij zullen wellicht het gebrek aan vuilnisemmers en andere faciliteiten als excuus gebruiken, misschien zelfs terecht. Maar dat ze het niet kwijt kunnen, is niet het hoofdprobleem. Dat zit meer in het totstandkomen van de afvalberg. Een uitgebreid systeem van wegwerpproducten zorgt voor een enorme hoeveelheid afval. Zo zit er alleen op de kleine frisdrankflesjes en de bierflessen statiegeld. Alle grote plastic wegpwerp-cola-flessen stapelen zich dus op langs wegen en eigenlijk overal waar mensen komen. Heel veel per stuk verpakte snoepjes, koekjes enz. die de mensen kopen en direct opeten. Weer meer rotzooi op straat. Ook op verwaarloosde stukken grond hoopt het afvak zich op.

Verder stoppen de mensen alles in eindeloze hoeveelheden plastic zakken. Mensen vertrekken uit de supermarkt met daadwerkelijk 15 plastic zakken. Die ze overigens niet hergebruiken, bij thuiskomst worden ze weggegooid. Ik denk zelfs dat als je een plastic zak zou kunnen kopen, dat ze je die ook in een plastic zak zouden meegeven.

Afvalscheiding is een ongekend fenomeen. Lege batterijen, bananenschillen en oude schriften komen samen met de plastic zakken en de rijstresten op dezelfde afvalberg terecht. Zelfs ziekenhuisafval wordt daar gedumpt. Op de foto’s is te zien dat daar afval wordt verbrand terwijl er dieren rondlopen, mensen rondlopen en zelfs mensen (en kinderen) wonen. De verhalen van de mensen zijn verschrikkelijk, maar dat is logisch als men bedenkt dat er chemisch afval, injectiespuiten en zelfs ledematen tussen het afval liggen. Buiten de milieuschade betekent het dus ook een sociale ramp.

In Nederland is iedereen bekend met de slogan ‘Een beter milieu begint bij jezelf’. Ik neem aan in Belgie ook. Het milieu is inderdaad iets waarin iedereen individueel zijn verantwoordelijkheid moet nemen. Maar we mogen niet vergeten dat deze slogan wel voortkomt uit overheidscampagnes die de mensen bewust gemaakt hebben van de noodzaak ervan. Het is niet uit de mensen zelf voortgekomen. En dat kunnen we ook hier niet van de mensen verwachten. Het makkelijkste zou zijn de mensen gemakzucht en desinteresse te verwijten, maar het is eerder een gebrek aan voorlichting. De mensen zijn zich niet bewust van de urgentie van de milieuproblematiek noch van het belang van een individuele bijdrage van iedereen. De overheid is met andere dingen bezig. De mensen ook. En heel eerlijk, ik merk dat het thema zelfs voor mij naar de achtergrond schuift. Het is moeilijk jezelf bij de les te houden als men, na 26 jaar in een ‘een beter milieu begint bij jezelf’ maatschappij gewoond te hebben, het plotseling allemaal op eigen kracht moet doen. Het individueel bewustzijn wordt blijkbaar veelal bepaald door het collectief bewustzijn. Dat is heel jammer voor het milieu in Ecuador. Op dit moment althans. Het kan juist een troef voor de toekomst worden. Maar dan moet er niet op individuele initiatieven gewacht worden. Daarvoor ontbreekt het de mensen aan kennis, bewustzijn en het besef dat er iets moet gebeuren. Die voorwaarden moeten geschapen worden door de overheid, maar die laat het hier in Ecuador grandioos afweten op dat gebied.

Het komt er dus op neer dat de in europa gebruikelijke aandacht voor het milieu hier ontbreekt. Zoals altijd zijn er ook binnen het project verbeterpunten aan te wijzen. Zo zijn het vooral de alledaagse routinezaken die (onnodig) schadelijk zijn voor het milieu, zoals de afvalberg, overmatig autogebruik en het kolossale papieren archief, dat niet eens meer opgeborgen kan worden.

Maar in de opzet en de doelstellingen van het project is het thema milieu wel duidelijk als uitgangspunt genomen. Zo past de koffieproductie en de renovatie van de plantages in een in een groter milieubeschermend beleid (onder andere tegen uitputting van de bodems) en wordt er keihard gewerkt aan het verkrijgen van een milieu-vriendelijke certificaat om zo het gebruik van (chemische) bestrijdingsmiddelen tegen te gaan.

Helaas is deze aandacht binnen het project onvoldoende voor een beter milieu op nationaal niveau. Hierin zal er nog heel veel moeten veranderen in Ecuador, al dan niet met internationale hulp in de zin van bewustwordingscampagnes en/of voorlichtingsprogramma’s. Want een beter milieu begint bij jezelf, maar ze hebben wel een aanzet nodig.

Kanttekening:
in deze beschouwing schrijf ik vanuit mijn eigen ervaringen in de provincie Manabí. Niet alles kan dus worden gegeneraliseerd naar heel het land, er zijn gelukkig ook ‘schonere’ provincies in Ecuador.

Ecuador ken je wellicht als een land van veel natuur, ongerepte jungle, vulkanen, Andes-gebergte, Galapogos, Indianen en panfluitmuziek. Als toerist herken je waarschijnlijk ook de te kleine bedden, slechte douches, toeterende taxi’s, ontzettend irritante auto-alarmen, reggaeton-muziek en ontzettend veel machismo. Manabí ken je dan wellicht als een provincie van veel zon, strand, veel feesten, visgerechten, veel surfers, ontzettend slechte wegen, het paarseizoen van de walvissen, nog meer reggeaton en nog meer machismo.

Dat is en heel mooi beeld van Ecuador. Een correct beeld ook. Een compleet beeld van Ecuador is het echter niet. Als AT-junior van de BTC heb ik het land ook op een andere manier leren kennen. Ik zie kinderen als een straathond vuilniszakken opentrekken op zoek naar eten. Meisjes van veertien met een kinderwagen. Ik zie de toenemende criminaliteit, het moeilijke bestrijden van de corruptie die zich op alle niveaus van de maatschappij in stand blijft houden. Ik zie de ontzettend slechte wegen en de regenval die de wegen nog verder aftakelt.

Ik kom in dorpen die alleen te paard bereikbaar zijn, waar elke vorm van communicatie met de buitenwereld niet bestaat, de telefoon heeft er geen bereik en internet is een verre droom. En dan hebben we nog ‘la hora ecuatoriana’, werkelijk elke Ecuadoriaan komt standaard te laat.

Deze ongemakken maken het werk er niet makkelijker op. Af en toe lijkt het werken zelfs onmogelijk. Maar juist deze toestanden zijn de reden waarom ik altijd in deze sector aan het werk heb gewild. Armoedige toestanden die voor ons Europeanen geschiedenis lijken, werpen hier nog steeds een donkere schaduw over de toekomst. Ik zou niet weten welke van deze wantoestanden het makkelijkst of het moeilijkst te bestrijden is. Wel weet ik dat het een psychologisch effect teweegbrengt dat ontzettend moeilijk te doorbreken is. Het moeizame en weinig constructieve verleden heeft bij de mensen een negatief toekomstbeeld geschetst, waar ze heel moeilijk van af wijken. Veel geloof hebben ze er niet in. Het idee dat ze zelf verantwoordelijk zijn voor hun eigen toekomst, wordt vaak sceptisch onthaald. De mentaliteit is er niet naar. Ze denken niet verder dan een paar dagen vooruit. En dat kun je ze niet kwalijk nemen gezien hun verleden met corruptie, natuurrampen en een waardeloos nationaal beleid. Geloof in een daadwerkelijk duurzame verbetering van de levenskwaliteit hebben ze grotendeels verloren. Ze hebben leren leven zonder veel aan de toekomst te denken. Een overlevingsmechanisme waarin ‘vandaag’ centraal staat. Misschien is juist dat wel het mooie van het leven hier. Maar tegelijkertijd is het de grootste belemmering op een betere toekomst.

Ook in ons werk hebben we namelijk te maken met deze mentaliteit. Mensen wachten af, hulp zien ze in eerste instantie als iets dat ze ontvangen, niet als iets waar ze zelf actief aan mee moeten doen. Binnen het project werken we aan de verbetering van de levenskwaliteit van de kleine koffieproducenten in de regio. Aangezien dit doel vrijwel onbereikbaar door middel van de koffie alleen, is er binnen het project een component gericht op de diversificatie. Onderdeel van deze componente is mijn werk, het werken met Cajas Rurales de Ahorro y Crédito (CRACs). Dit zijn heel kleine financiele instellingen op het platteland, opgestart met eigen lokaal kapitaal en waarin de mensen zelf alles doen. Onze hulp bestaat uit het vormen van de mensen, zodat ze de CRAC zelfstandig kunnen ‘managen’. Ze doen alles zelf, het geld komt van hen, zij doen de administratie, alles doen ze. Wij begeleiden alleen dit hele leerproces en sturen bij waar nodig. In plaats van het geld als kapitaal in deze bankjes te stoppen, investeren we het in een proces van capaciteitsversterking.

Heel kort is de werkwijze als volgt. In een afgelegen dorpje verzamelen zich een stuk of tien tot vijftien personen die besloten hebben samen een CRAC te vormen. Onder ons toezicht bepalen de mensen zelf hoe de CRAC zal functioneren. In eerste instantie leggen de mensen een beginkapitaal bij elkaar, meestal $5 of $10 per persoon. Zo beginnen ze dus in een groepje met minder dan $100. Dit is het begin in een groeiproces, waarin ze elke maand een bijdrage doen en de CRAC leningen begint te geven aan de socios. De wisnt die gemaakt wordt, wordt vervolgens verdeeld onder henzelf, een soort aandeelhouders-systeem dus. Vaak werd deze methdolgie vrij sceptisch en niet bijzonder positief ontvangen.

Eind mei is het één-jarige jubileum van onze eerste CRAC. Het is ongelofelijk om te zien wat er allemaal veranderd is. Intussen werken we met 23 CRACs, die samen al bijna $100000 aan leningen aan hun leden (socios) verdeeld hebben. Grotendeels uitgegeven aan het zaaien en/of oogsten van gewassen, het kopen van kleine hoeveelheden vee of het opzetten van een klein winkeltje. Tevens zijn er mensen die eindelijk kunnen trouwen, die hun schoolgeld tijdig kunnen betalen of gewoon op tijd hun zieke kind naar de arts kunnen brengen. Misschien geen diversificatie, maar zo ontzettend menselijk. En zonder CRAC betekende dit het verkopen van eigendommen of het gedwongen aangaan van een een ongecontroleerde lening met een woekerrente. Vaak het begin van een negatieve spiraal. De CRAC helpt hen deze problemen te omzeilen. Met eigen middelen. Op eigen kracht.

De sceptische mensen uit de gemeenschap hebben zich vaak achteraf toch bij de groep gevormd. Net als alle anderen zien zij de impact die de CRAC heeft op de gemeenschap. Ze zijn ‘om’. Naast het hebben van een winkeltje, een paar kippen of een varken, zien we nog iets belangrijkers. De socios van de CRAC spreken van droom die uitkwam, een droom die hen het gevoel gaf een eerste stap te doen naar een betere toekomst. Vol vertrouwen in eigen kunnen, hebben ze geloof om de volgende stappen naar een betere toekomst zelfstandig te kunnen en vooral te willen nemen. Het is ongelofelijk om te zien hoe een lening ter waarde van één avond Zillion hier een leven kan veranderen.

Het zijn wellicht kleine winstpuntjes, kleine stapjes die genomen worden, enkele zaadjes die de grond in gaan. Maar het belangrijkste is het geloof dat het de eerste stap op een lange weg is, een weg die omhoog leidt. En dat de zaadjes die de grond ingaan voor een langdurige en duurzame oogst kunnen zorgen. Aanvankelijk heb ik hier leren accepteren dat we de wereld niet kunnen veranderen. Gaandeweg heb ik leren beseffen dat de wereld in de ogen van de Ecuadorianen wel degelijk verandert. Elke micro-lening betekent voor hen een wereld van verschil. Al blijft het een andere wereld als de onze.