Now, at the beginning of 2010, work at both Malinga Road and Kasato Road in Kisenyi II and Kayemba Road and Katwe-Mutebi Road in Katwe I is about to be completed. The roads have been improved to tarmac and chippings finishing respectively, but have they had a positive impact? We moved around and interviewed people alongside the road.

Kasato Road is bustling with activity. Cars, shared taxis, trucks and boda bodas whiz by. Shops and restaurants are competing for customers. Jackie, who works in one of the restaurants alongside the road tells us that with the road being upgraded, there are fewer accidents. And the amount of dust is now much less. Claude is the caretaker of one of the KIEMP public toilets, located alongside the improved road. He says that now that the works on the road have finished, more people are coming to use the toilet. It can be seen that he takes pride in keeping it nice and clean, and toilet paper and water is provided for anyone who wants to use the toilet.

Pineapple selling on Kasato Road

Further down the road, some houses were voluntarily demolished because they were located in the road reserve. Luckily for him, tenant Noureldin could stay, since his tenement was not in the way. For him, like Jackie, the biggest change is the now absence of dust. Mozes, selling pineapple from a wheelbarrow, is trying to lure potential customers. He enthusiastically admits that with the new road, moving around is now much easier.

Also for businessman Patrick, the upgraded road has eased transport. He used to have trouble hiring a lorry. Drivers did not want to come to Mengo-Kisenyi due to the muddy conditions. And when they came, they asked for a lot of money. Luckily, these problems have passed. But, he adds, it is important to keep the roadside drainages clean, to avoid flooding, which could damage the road. That is why he volunteers to move around in the community to sensitize them about these risks.

Drainages & walkways alongside Kayemba Road

Located alongside the Kayemba Road in Katwe, one of the street sellers tells us that rain splashing on her merchandise is now something from the past. But she had to make some adjustments after they chased her away. She has now set up her business over the drain, to minimize nuisance for the heavy traffic – large numbers of cars, trucks, pick ups, boda bodas, bicycles and pedestrians all attempt to move through. Hence one of her fellow vendors, although she praises the nice surface of the road, complains that it has become dangerous for her children to cross. She argues that humps should be put in place to slow down the traffic.

All along the road, business men and women tell us that they have either seen an increase in customers and profit; or they are expecting it soon. They commend the beauty of the road, the absence of dust, the easier access. Indeed, the roads have brought change for the community.

Pictures taken from the same place in Katwe I on 5^th March (left) and 11^th December 2009 (right)

– by Zulaika Nantume and Els Keunen

De Mid Term Review (MTR), zoals de naam aangeeft, is een evaluatie van het project halverwege. Het project is in feite al méér dan halfweg – 3 van de 5 jaar zijn al verstreken – maar we hadden bewust gewacht totdat het gros van de infrastructuurwerken (bijna) compleet waren.

Het team op veldbezoek in Makindye Division
Vlnr. Ruth, de internationale MTR Consultant; Shuaib, de nationale MTR Consultant; An, BTC Headquarters expert; Esther, KIEMP Trainee; Hellen, KIEMP Community Health Specialist; Mozes aka. Bill Gates, LCIII Chairperson Makindye Division; Zulaika, KIEMP Trainee; Mike, BTC KIEMP Technical Advisor; Fatumah, CIDI Makindye Focal Point Person; Simon, MTR Ingenieur; Emmanuel, KIEMP Project Manager; and Bbuye, KIEMP Focal Person Makindye Division

Zorg ervoor, bleef de consultant gedurende 2 weken op ons inhameren, dat je activiteiten zo aanbrengt dat het fun is. Mensen van iets overtuigen is veel gemakkelijker als het plezant is, iets dat hun aandacht trekt, iets dat ze zelf ook willen doen. Deze filmpjes (www.rolighetsteorin.se/en/) die ik op het internet tegenkwam, zijn daar een goed voorbeeld van (excuses voor de reclame).

En: betrek ook vooral de communities in je activiteiten, en niet enkel als publiek. Laat hén het werk doen, en speel een katalyserende rol. Kijk naar wat er al gebeurt, en hoe je daarop in kan spelen. Zoek naar goede voorbeelden, die de waarden en ideeën van het project nu al uitdrukken, en promoot deze.

En dat laatste idee heb ik dan een beetje uitgewerkt. Gebaseerd op het feit dat wanneer ik met mijn fototoestel door de wijken loop, er altijd mensen zijn die me vragen of ze de foto kunnen krijgen. Voor het project is dat uitgesloten, want het afdrukken van een foto is niet goedkoop en levert bovendien geen meerwaarde op. En ook voor mezelf is het niet haalbaar om voor iedereen een fotootje te laten printen.

Maar wanneer je foto’s neemt van mensen die op de een of andere manier een bijdrage leveren aan de verbetering van hun omgeving, hun – heel kort – hun verhaal laat doen, en dat op een flyer zet, dán kan je hen wel hun foto teruggeven. En ‘de omgeving verbeteren’ kan heel breed zijn. Iemand die zelf zijn groentjes kweekt, een ander die afval sorteert om verder te verkopen, een kind met speelgoed van gerecycleerd materiaal, mensen die helpen de rioleringen schoon te maken, de caretakers van de openbare toiletten, …

Het plan is dus om voor al deze mensen een flyer te ontwikkelen, in het Engels en in het Luganda, en die dan in veelvoud aan hen te geven. Zij kunnen die dan uitdelen aan familie, vrienden, kennissen, voorbijgangers, … Verder zal de flyer ook in de KIEMP kantoren op de notice boards tentoongespreid worden, en komen hun verhalen ook op de KIEMP website (www.kiemp.ug) terecht.

Dit is alvast mijn bedrage. En jij? Welke inspanningen doe jij om je omgeving te verbeteren?

Een bron ónder een huis – of beter gezegd: een huis bovenop een bron

Een van de verbeterde bronnen in Katwe I

Maar het water komt dus vooral van de public stand posts, onder de vorm van een of meerdere kranen in het openbare domein.

Heel wat projecten stelden/stellen zich tot doel de toegang tot water voor de armere bevolking te verbeteren, en vele nieuwe waterpunten werden gebouwd. Alleen, vaak zijn ze – zelfs na korte duur – alweer in onbruik.

Want ook water is een business, en er moet voor betaald worden. Er zijn allerhande jobs ontstaan rond de verkoop of het transport van water. Er zijn de caretakers (toezichthouders) van een waterpunt die de kranen kunnen aan- en afsluiten en de betalingen regelen. Of je ziet regelmatig fietsen beladen met zo een 10 jerrycans. Aangezien elk van de jerrycans 20l water bevat, zijn de fietsen te zwaar om nog als fiets te gebruiken, maar worden ze in de plaats voortgeduwd.

Een van de grootste problemen met de waterpunten is dat ze, omdat ze in het openbare domein geplaatst zijn, niet specifiek toebehoren aan een persoon. De verantwoordelijkheid voor het gebruik, onderhoud, en betaling van het water aan NWSC (de Nationale Watermaatschappij) wordt gedeeld. Zolang de factuur niet te hoog ligt, of er geen kosten zijn, is dat geen probleem. Maar eens er iets mis is met de kraan of de factuur om de een of andere reden hoog is, neemt de motivatie om bij te dragen drastisch af. Na een aantal openstaande facturen komt NWSC langs en wordt de kraan afgesloten, en is men opnieuw aangewezen op de bronnen of een verdergelegen waterpunt. Óf, voor wie het een beetje cynisch bekijkt, wordt er gewacht tot er een nieuw project komt en er nieuwe kranen geplaatst worden.

Verschillende projecten hebben deze wanpraktijken proberen aan te pakken, o.a. door een winkeltje te voorzien aan het waterpunt, zodat de caretaker naast water ook andere spulletjes kan verkopen. Dat motiveert ook om daadwerkelijk bij de kraan te zitten en goed in de gaten te houden wie er hoeveel water gebruikt, en het geld in te zamelen.

Een vrouw haalt water aan een waterpunt met winkeltje

Maar een van de meest prangende problemen was daarmee niet opgelost. Terwijl huishoudens met een eigen wateraansluiting zo een 34 Ushs. per 20 liter water betalen, kost het aan de openbare punten gemiddeld tussen de 50 en 200 shillings. Want de caretaker of de transporteur moet natuurlijk ook overleven. De armste mensen betalen dus het meeste geld.

GTZ, het Duitse equivalent van BTC, lanceerde daarom in samenwerking met NWSC en in navolging van succesvolle projecten in Zuid-Afrika, een pilootproject rond prepaid water. Verspreid over een hele wijk worden prepaid water meters geplaatst – machines die aangesloten zijn op het waternetwerk. Ieder huishouden dat geïnteresseerd is, kan een chip krijgen. Die chip moet je opladen, net zoals je geld op je gsm laadt om te bellen. Met die chip ga je dan naar een van de meters, en haal je zoveel water als je nodig hebt. Als je genoeg hebt, trek je de chip uit de machine.

Omdat een van de pilootgebieden Kisenyi II was, waar ook KIEMP (het project waarin ik werk) werkzaam is, werden ook dadelijk onze toiletten door middel van dit systeem van water voorzien.

En het moet gezegd, het systeem is een succes. Omdat er geen middlemen meer nodig zijn, kan de bevolking het water verkrijgen aan het (gesubsidieerde) tarief van 19 shilling per 20l. En de meters kunnen nooit afgesloten worden, omdat je pas water kan krijgen als er geld op je kaart staat. Je kan je kaart al laden vanaf 100 shillings, oftewel zo een 3,5 eurocent.

Gezien het succes, heeft ons project besloten om ook onze overige wijken – waar het GTZ-project niet werkzaam is – van hetzelfde systeem van prepaid water te voorzien. Daarvoor moeten de mensen op de hoogte zijn, begrijpen hoe ze het systeem kunnen gebruiken, en weten hoe ze het moeten onderhouden. Zo kwam gedurende de training van de caretakers voor de toiletten de propoor manager van NWSC al een keertje langs om meer uitleg te geven.

En we ontwikkelen momenteel in samenwerking met NWSC ook een poster om het prepaid water bij het grote publiek kenbaar te maken. We namen een niet aangesloten meter naar een van de projectwijken, en fotografeerden daar de KIEMP Focal Person die de vrouwen en kinderen uitlegt hoe de meter werkt. Die foto komt dan op de poster die we in de wijk verspreiden. Hopelijk helpt het feit dat ze de mensen op de foto kennen om de interesse voor het systeem aan te wakkeren.

Het werk van het Project Management Team (PMT) is dan ook in de eerste plaats om al deze contracten te ‘managen’, zorgen dat het werk tijdig geleverd wordt en de kwaliteit van het werk naar wens is. Maar daarvoor moeten natuurlijk voor deze consultancies de beste, meest gekwalificeerde, maar tegelijk ook betaalbare consultants aangeworven worden.

Omdat KIEMP gebruik maakt van openbare fondsen – van de Belgische Overheid, de Overheid van Oeganda en Kampala City Council – moeten de regels van de Public Procurement and Disposal Authority (de PPDA, oftewel de instelling die zich met regelgeving ivm. openbare aanbestedingen bezig houdt) gevolgd worden. In Oeganda net als in België is dat een proces dat tijd vraagt, aangezien verschillende stappen doorlopen moeten worden. Omdat (het grootste) deel van het geld vanuit België komt, zijn er nog eens 2 stappen extra opgenomen waar BTC (de Belgische Technische Coöperatie, mijn werkgever) “No Objection” geeft. Dat betekent dat ze verklaren dat ze na beschouwing geen probleem hebben met het verloop van het proces zover, en volgende stappen kunnen dus ondernomen worden.

Het volledige proces (voor een consultancy in geval van Quality and Cost Based Selection) is als volgt:

• De PMT stelt de Bidding Documents of Request for Proposals (RFP) op, met inbegrip van de Terms of Reference (ToR). Dit is een erg belangrijk deel, want de mate van duidelijkheid en volledigheid van de ToR bepaalt of je uiteindelijk de diensten zal krijgen die je oorspronkelijk wilde. De RFP is een standaarddocument (van zo een 80 blz.) waarin je al de gegevens voor de gewenste consultancy invult.
• De Bidding Documents moeten vervolgens goedgekeurd worden door Contracts Committee, een orgaan binnen Kampala City Council (KCC) dat alle openbare aanbestedingen opvolgt. In de regel zit Contracts Committee elke dinsdag, maar er zijn vele uitzonderingen.
• Na goedkeuring door Contracts Committee worden de Bidding Documents naar BTC gebracht voor de “No Objection”. Als hun legal adviser aanzienlijke veranderingen voorstelt, begint het proces van voor af aan. In geval van No Objection kunnen we gelukkig naar de volgende stap.
• In de kranten worden er advertenties geplaatst om mogelijke bieders uit te nodigen een bod te doen. Ze moeten daarvoor de Bidding Documents kopen, waarvoor ze eerst een formulier moeten ophalen bij Contracts Committee, vervolgens daarmee naar de bank gaan om het bedrag te betalen (gewoonlijk zo een 50,000 UGX of 17 euro), alwaar ze een betalingsbewijs krijgen dat ze dan naar Contracts Committee brengen waarvoor ze in ruil de Bidding Documents krijgen.
• Een periode van minimum 33 dagen (in het geval van Open International Bidding) breekt aan waarin de eventuele bieders hun voorstel kunnen voorbereiden.
• De laatste dag dat de voorstellen binnengebracht kunnen worden, is ook de dag waarop alle voorstellen geopend worden door een afgevaardigde van Contracts Committee in het bijzijn van alle geïnteresseerde bieders. Alle voorstellen bevatten 2 delen: het eerste deel bevat een technisch voorstel, het tweede de prijs. In eerste instantie wordt alleen het technische deel geopend.
• Contracts Committee duidt daarop een evaluatiecommissie aan dat alle voorstellen zal evalueren.
• Elk lid van de evaluatiecommissie (gewoonlijk 4 personen) leest en evalueert persoonlijk de technische voorstellen en kent score’s toe voor alle onderdelen zoals bepaald werd in de RFP. Vervolgens zitten ze samen om alle scores te overlopen en eventueel aanpassingen te maken na discussie.
• Een rapport wordt opgesteld dat een overzicht geeft van de sterktes/zwaktes van de technische voorstellen en de scores. Dit rapport wordt ter goedkeuring voorgelegd aan Contracts Committee.
• Enkel de bieders met een minimum score zoals bepaald in de RFP (meestal 70) slagen voor de technische evaluatie, en kwalificeren voor evaluatie van hun financiële bod. Ze worden uitgenodigd om de opening van de financiële enveloppes bij te wonen. Alle anderen worden door Contracts Committee ingelicht dat ze faalden en hun financiële voorstellen worden ongeopend teruggestuurd.
• Na opening van de financiële enveloppes, worden de voorstellen door de evaluatiecommissie nagekeken op volledigheid en telfouten. Gebruik makend van de formule die vastgelegd werd in de RFP, worden scores toegekend die de technische en financiële voorstellen combineren. De firma die hier de hoogste score heeft (ongeacht of ze de hoogste technische score of laagste prijs hadden of niet), is de ‘best evaluated bidder’.
• Een nieuw evaluatierapport wordt opgesteld ter goedkeuring van Contracts Committee.
• Daarna wordt de best evaluated bidder uitgenodigd voor onderhandelingen. Dit kan nooit over de prijs gaan, maar eventueel wel over hoeveelheden, timing, of voorgesteld personeel. Uitgangspunt is dat de unit prices en de totale contractprijs vastliggen en niet veranderd kunnen worden.
• De notulen van de onderhandelingen worden vervolgens weer aan Contracts Committee voorgelegd, die daarop een ‘Recommendation of Award’ geven.
• Deze Recommendation of Award, tezamen met alle rapporten en communicatie van de hele procedure, wordt dan naar BTC gestuurd voor No Objection. Indien het om een grote som geld gaat, stuurt BTC alle informatie naar BTC België door; in andere gevallen volstaat No Objection van de BTC representatie in Oeganda.
• Bij ontvangst van de No Objection wordt deze gecommuniceerd aan Contracts Committee, die communicatie stuurt naar de Town Clerk, die vervolgens het contract toekent.
• De betrokken firma geeft daarop een ‘Letter of Acceptance’, waarbij ze te kennen geven dat ze nog steeds bereid zijn de consultancy te doen.
• Vervolgens wordt het contract opgesteld (volgens de RFP), dat dan eerst door de consultants en later door de Town Clerk ondertekend wordt.
• De consultancy kan nu van start gaan.

Onnodig te zeggen dat dit tijd vraagt, veel tijd. Housing Study en Behavioural Change Consultancy Bidding Documents werden beide vorig jaar rond juni gefinaliseerd, en beide contracten werden vorige week ondertekend. Het geplande half jaar voor procurement procedures bleek een beetje optimistisch, hoewel onvoorziene omstandigheden ook roet in het eten kwamen gooien. Geduld, het is een mooie gave…

Maar nu de hele procedure achter de rug is, kunnen we wel vooruit kijken naar 3 interessante maanden voor de Housing Study, en 19 maanden voor Behavioural Change. De consultants lijken alvast erg enthousiast om de job tot een goed einde te brengen. En wij ook!

Want ja, KIEMP (het project heeft een nieuwe website – waar dus nog vooral veel informatie ontbreekt – maar check het toch maar eens uit: www.kiemp.ug) heeft inderdáád toiletten gebouwd, 35 stuks om precies te zijn. Afgelopen woensdag vierden we in Katwe I (Makindye Division), een van de 3 project parishes, dat ze – eindelijk – af zijn. Of toch min of meer. En dat vieren, dat deden we samen met een afgevaardigde van de Belgische ambassade, de burgemeester van Kampala, de vice-burgemeester, de RDC voor Makindye (‘de ogen van de president’, mensen aangesteld door de president om een oogje in het ziel te houden), City Ministers (schepenen), de LCIII Chairperson, LCII en LCI afgevaardigden én een heleboel nieuwsgierige Katwe I-bewoners. Zo een opkomst hadden we nog nooit gehad voor een plechtigheid, en ik dacht dat we dat ook nooit meer zouden krijgen. Maar de dag erna in Kisenyi II (Central Division), bij de ceremonie voor de start van de wegenwerken aldaar, waren al deze mensen daar gewoon terúg, en zélfs de Town Clerk – Project Director van KIEMP, nog wat meer City Ministers dan de dag ervoor én de LCIII Chairperson van Central Division, die we anders nooit zien, kwamen opdagen. Ik ben nog steeds niet over mijn verbazing heen…

Van links naar rechts: de KIEMP Project Manager, de BTC Resident Representative, de Burgemeester van Kampala, de LCIII Chairperson (achterin), Mevrouw de Deputy Mayor, de BTC Technical Advisor voor KIEMP(achterin), de representative van de Belgische Ambassade

Maar de toiletten dus. In de originele projectomschrijving stond dat we 35 toiletten zouden bouwen, dus 35 zou het zijn. Alleen, dat valt nogal moeilijk te verdelen onder 3 Project Parishes. Maar er werd besloten dat Katwe I en Kisenyi II er 12 zouden krijgen, en Bwaise III zou het met 11 stellen. Het ontwerp was van de hand van de project ingenieur, vergelijkbaar met de toiletten in een project (Kampala Urban Sanitation Project – KUSP) waar hij voor KIEMP in had meegewerkt.

Een 3D-model van het ontwerp

  De lokaties van de toiletten waren niet op voorhand vastgelegd, want het moest een demand-driven process zijn. Land in de sloppenwijken is meestal in handen van enkele rijken die voor een prijsje toestaan dat mensen er zich vestigen. Wettelijk zijn ze verplicht om daarbij wel sanitair te voorzien, maar in praktijk, doordat er zo goed als geen controle is, komt daar vaak niet zoveel van terecht. Ons project benaderde deze landlords, met de vraag of ze geen land wilden schenken opdat wij er een toilet zouden bouwen. Het land zou dan voor 20 jaar publiek eigendom zijn, waarna het terug naar de eigenaar zou gaan. De sites die geschonken werden, moesten vervolgens ook nog aan een aantal criteria voldoen, waaronder: voldoende ruimte om op de plek een toilet te bouwen, de plek is publiekelijk te bereiken, dicht genoeg (max. 60m) bij een weg die bereikbaar is voor de tankwagen die de toiletten leegmaakt,…

  De tankwagens die door KUSP aangekocht werden en gebruikt worden om de toiletten te legen.

De toiletten zijn namelijk VIP-toiletten, niet bepaald voor zeer belangrijke mensen, maar Ventilated Improved Pitlatrines, een 3m diepe kuil in de grond met daarop toiletten (gaten boven de kuil) en een speciaal ventilatiesysteem. De put is waterdicht afgesloten zodat er niets in of uit kan; wanneer hij vol is, moet hij dan door een speciale tankwagen leeggepompt worden. De optie van doorspoeltoiletten werd om twee redenen afgewezen: (1) vaak kunnen/worden de waterrekeningen voor de toiletten niet betaald (worden), waarna het water wordt afgesloten en de toiletten extra smerig zijn; en (2) maar zo een 9% van heel Kampala is aangesloten op het rioleringsstelsel, en daar horen de sloppenwijken vooralsnog niet bij. Uiteindelijk werden in Katwe I 9 sites goedgekeurd, Kisenyi II 12 en Bwaise III kreeg 14 sites toegewezen. Dat was geen gemakkelijk proces, zeker niet omdat op het moment dat de aannemer wilde starten, het debat over landhervorming volop woedde, en landlords schrik hadden dat dit een trukje was om hun land af te pakken. Verschillende eigenaars trokken hun toezegging in, en nieuwe sites moesten in allerijl gevonden worden.

De aannemer startte begin januari 2008 met de werken, met de belofte in mei klaar te zijn. Door de moeilijke omstandigheden van de sloppenwijken (een hoge watertafel maakte uitgravingen en funderingswerken er niet gemakkelijker op), veel regendagen, en de bovengenoemde problemen om de sites te identificeren, liepen de werken vertraging op.

 De persoon die het land voor dit toilet schonk, stemde toe om het huis dat erop stond af te breken – hij woonde op dat moment al ergens anders.

 Bij enkele toiletten – waar er plaats was en waar het nuttig was - is er een klein winkeltje voorzien, waar non-food items verkocht kunnen worden, als extra inkomen voor de caretaker.

 Eind augustus zouden de toiletten uiteindelijk dan toch klaar zijn, dus richtten we snel snel trainingen in voor de caretakers (degenen die voor het dagelijkse onderhoud van de toiletten zouden instaan) en de water and sanitation committees (die de caretakers zouden opvolgen en instaan voor het management).

We probeerden de trainingen zo interactief mogelijk te maken (niet zo vanzelfsprekend, aangezien de mensen dat niet gewoon zijn), omdat als je er zelf over nadenkt, je er altijd meer van onthoudt. 

Presentatie van het groepswerk door een groepslid

Het tekenen van een community map. Iedereen werkt mee om wegen, toiletten, waterpunten, scholen, religieuze gebouwen en andere ijkpunten op kaart te zetten.

De kaarten worden voorgesteld en bediscussieerd. Sommigen maps waren echte kunstwerkjes.

De manager van het pro-poor waterprogramma legt het systeem van pre-paid water uit aan de deelnemers van de training. Je laadt je digitale jeton op zo vaak en met zoveel geld als je wil, waarna je vervolgens zoveel water uit de meter kan halen. Grote voordelen: je koopt maar zoveel als je kan betalen, waardoor je dus nooit afgesloten kan worden; én het is veel goedkoper omdat het aangerekende tarief beduidend goedkoper is dan de middlemen die gewoonlijk in de Parishes water verkopen.

Gelukkig was er ook tijd voor wat ontspanning af en toe.

Deze trainingen waren een aanzet, waarna later vooral de CBOs (Community Based Organisations, lokale organisaties die rond vergelijkbare thema’s werken als ons project) de sensibilisatie en training rond de thema’s van geldophaling en goed management, hygiene, onderhoud van de toiletten en zo meer zouden verderzetten. Helaas zijn op dit moment, wegens de rigide regels van openbare aanbesteding, de CBOs nog steeds niet aan boord.

 Hoewel de meeste toiletten nog een heleboel kleine ingrepen misten, werden ze bijna allemaal rond september ‘overhandigd’ aan de communities, die ze officieel in gebruik namen. Een deel van de toiletten was namelijk gebouwd op plaatsen waar oude, grondwatervervuilende toiletten stonden; en de omwonenden hadden dus al lang genoeg zonder (?) toilet gezeten…

 De community members inspecteren een toilet dat klaar is om in gebruik genomen te worden.

Maar een tweetal toiletten en alle kleine ingrepen die nog gedaan moesten worden, bleven hardnekkig aanslepen. Zelfs op dit moment zijn nog steeds niet alle snags, zoals ze hier genoemd worden, aangepakt. Maar de tijd was rijp om een feestje te bouwen om de toiletten in te huldigen.

 De burgemeester spreekt de menigte toe bij het toilet dat officieel overhandigd werd.

Toch is de grootste uitdaging om erop toe te zien dat de toiletten op een goede manier gebruikt worden, dat er geld ingezameld wordt, dat dat geld gebruikt wordt om de toiletten te onderhouden, de water- en legingskosten te betalen, dat de hygiene gerespecteerd wordt, zodat ook over enkele jaren de toiletten nog hun nut bewijzen. En op dat vlak is er nog héél wat werk aan de winkel…

In plaats van een public toilet is dit een REpublic toilet (zie het rode bord op de foto )

Niet dat dat mensen belemmert om creatief bezig te zijn, integendeel. De mooiste en inventiefste voorbeelden van recyclage vind je daar waar afval niet als overbodig en waardeloos, maar net als iets nuttigs aanzien wordt, iets waar je je voordeel uit kan halen. Speelgoed, kunstwerken, compost, gebruiksvoorwerpen, kleding,… Prachtige objecten zijn al voortgekomen uit wat door anderen afgedankt en achtergelaten werd.

In Kisenyi II, een van de sloppenwijken waar het project actief is, gaat het zo:

BENODIGDHEDEN

  • Een stukje land

  • Schroot

  • Houstkool

  • Een houten frame, net iets groter dan de voorbeeldpot

  • Een voorbeeldpot

  • Een knijptang

  • Een voorbeelddeksel (facultatief)

1. Aan de rand van je stukje land, graaf je een gat voor het vuur

2. Daarop smelt je het schroot

3. Ondertussen vul je de voorbeeldpot met aarde, goed aandrukken en ondersteboven plaatsen. Het houten frame errond en ook helemaal opvullen met aarde, opnieuw goed aandrukken. Voorzie een gat om het gesmolten metaal in te gieten

4. Zorg dat de plaatsing van het frame duidelijk is aangegeven en haal het frame met de aangedrukte grond van de voorbeeldpot af. Verwijder de voorbeeldpot (voorzichtig zodat de vorm behouden blijft)

5. Plaats het frame met de aangedrukte aarde terug op exact dezelfde plaats

6. Giet het gesmolten metaal in het gat en laat afkoelen

7. Verwijder de grond en het frame

8. Gebruik de knijptang om de nieuwe pot om te draaien en verder te laten afkoelen

9. Indien gewenst, pas dezelfde methode toe voor het deksel

10. Gebruik de pot naar eigen believen, bijv. om matooke in klaar te maken

Oeganda doet het daarmee wel nog beter dan Somalia (laatste plaats) en Kenya (plaats 147), maar minder goed dan Rwanda of Tanzania (gedeelde 102e plaats). België staat trouwens op een 18e plaats met een score van 7.3.

Lees het artikel in de New Vision hier of bekijk de landenlijst hier.

De cartoonist van de New Vision interpreteerde het anders in positieve zin: 3e meest corrupte land in Oost-Afrika, dat is een medaille waard

Rapid population growth of the city, estimated at 3.8 percent annually, is putting great pressure on the natural environment and its resources. Due to lack of space, people encroach on inappropriate areas such as wetlands which are prone to flooding. Stagnant water which remains after the floods is a breeding place for mosquitoes and favours the spread of mosquito transmitted diseases.

Houses being built in swamps sink slowly and are eventually abandoned

Stagnant water: breeding place for mosquitos

Apart from environmental damage – as the areas previously used to filter the water – the settlements arising are not planned for and thus lack basic infrastructure.

• Safe water supply is increasingly present in the areas, but has to be paid for. Therefore, many households, especially the poorest of the poor, use water from springs that originate in the area.

A protected well built by a previous project, the protected well is used by many people. Water quality is far from excellent, though, especially since unlined toilets have been constructed uphill

• Also for the use of toilets, one has to pay. Existing toilets in the areas are mostly unlined pit latrines, which, when filled up, will be emptied in the drains or moved to another place. They contaminate the ground water, and the structures have to be raised due to the high water table. This has consequences for safety.

A KIEMP toilet under construction in foreground. Construction has proven challenging due to the high water table in the parishes. In the background, an elevated toilet which is dangerous to access

• Drainages, if constructed, get blocked easily due to the practice of dumping waste into the drainages. This exacerbates the flooding, as the water cannot find an easy way out.

A drainage blocked by garbage

• Poor access roads and poor services complicate garbage management. Moreover, since these services also have to be paid for, a considerable amount of the waste ends up either in the drainages or on big piles on the side of the roads.

Wasted being dumped in drainag

Waste being collected during a KIEMP cleanup campaign to raise awareness on the importance of a clean environment

• The majority of the residents are tenants who have no say over the improvement of the dwelling units yet landlords are reluctant to invest in these housing structures. Although landlords are legally obliged to provide a water borne toilet for every structure used for shelter, these regulations are not enforced.

Living conditions are far from ideal in the slums

Furthermore, because of the transient nature of the population, there is general apathy towards improving the environment. People will move on from one area to another in a relatively short period of time, so they do not ‘own’ the place they live, they do not have a sense of responsibility towards it, they do not care about its condition. Although it is important that infrastructure is present, it is how much the population is involved that will determine if the organized O&M (operation & maintenance) will work, which will determine the sustainability. Operation and maintenance has to be thought through before construction of the infrastructure starts. It is rather easy to construct a water standpost, but if the taps are closed down only a few months later because of the arrears in payment of the water bill, the standpost will have been of very little use.

Kampala City Council (KCC) has not been able to enforce standards in the slum areas, many of which encroach on wetlands. Laws are obsolete, enforcement is politicized, corruption is everywhere and the approval of building plans is delayed so much that people attempt to ‘short circuit’ (=bribery). This has undermined environmental planning and management in the City. In the end, institutional capacity building is the ultimate goal of the project. When the city is well planned and managed and law enforcement is good, projects as KIEMP will be rendered redundant. The currently ongoing training needs assessment for staff of Kampala City Council and its Divisions is therefore of considerable importance.

Oeganda, voordat ik vertrok had ik geen idee waar ik terecht zou komen. Het zou de eerste keer zijn dat ik voet op Afrikaanse bodem zette, en vele overpeinzingen, gesprekken met anderen en reisgidsen later, leek het of ik het nog minder wist. Mensen die al dan niet al in Afrika geweest waren, raadden me dit of dat aan, terwijl de reisgids dan misschien weer net het omgekeerde zei. Was het nu wel of niet nodig om een stevige reiskoffer mee te nemen, die op slot kon, zodat ik niet al dadelijk op de luchthaven bestolen zou worden? En zou ik echt voor een jaar malariapillen moeten pakken?

 Ook in Oeganda aangekomen, werd ik overspoeld met goedbedoelde waarschuwingen. Met een laptop over straat lopen of gewoon al de weg vragen? Dat is toch vragen om bestolen te worden! In het meer zwemmen? Geen denken aan, dat zit vol met bilharzia! Langs de andere kant: al tijdens het eerste weekend van mijn verblijf nodigde mijn coach me uit om te gaan zeilen op het Victoriameer. De mensen van de zeilclub lachten mijn twijfels weg: bilharzia? Pilletje nemen en dan ben je er vanaf… En als je verdwaald bent, kan je dan niet beter de weg vragen voordat je ergens in een of andere louche wijk terecht komt?

De keuzes, die moet je zelf maken… Malariapillen neem ik nu enkel als ik rondreis. Die stevige koffer voor op de luchthaven, die leek me bij nader inzien nogal overvoorzichtig, maar je weet toch maar nooit. Ik ben uiteindelijk wél gaan zeilen, maar neem mijn laptop enkel in het weekend mee naar huis (toegegeven: het is ook kwestie van gewicht…).

En om eerlijk te zijn: als er bezoekers komen, waarschuw ik ze óók om hun handtas dicht bij hun te houden als we in het taxi park zijn, hoewel me daar nog nooit iets is overkomen. Of ik vertel hen om maar beter geen ongekookte groentjes te eten, terwijl ik zelf nog geen enkele keer (!) ziek ben geweest hier, ondanks alle ‘onveilige’ etenswaren die ik al heb binnengewerkt.

Hieronder een kleine opsomming van allerhande waarschuwingen die ik hier al gehad heb. Of je ze al dan niet in de wind slaat, dát is dus je eigen keuze. Maar wie (over?)bezorgd is om zijn/haar veiligheid, kan in Oeganda dus best NIET:

•  In een huis zonder poort met ketting en guard wonen

Zelfs mét poort en ketting en 3 guards (afwisselend, weliswaar) maakt Claire zich nog steeds zorgen over hoe het beste gehandeld kan worden in geval een overval plaatsvindt in het huis. De politie bellen is sowieso nutteloos – die zouden toch niet komen opdagen – dus had ze voorgesteld om één van de boda boda drivers te betalen om desgevallend naar het politiekantoor te rijden, de politie op te pikken en naar 63 Kizungu Road te brengen. Of anders, gewoon een boda boda driver te bellen, hem te vragen wat vrienden mee te nemen en zo de overvallers wegjagen. Deze boda boda driver zou daar dan wel over gebriefd moeten worden, opdat hij dadelijk kordaat en zonder treuzelen zou handelen, maar daar knelde uiteindelijk het schoentje. Want hoe weet je nu zeker dat de man in kwestie niet zélf een overval zou ensceneren, om aldus wat sneller aan het beloofde geld te geraken?

• Diepvrieseten kopen

Electriciteit is schaars, en power cuts zijn dus heel normaal. ‘Power shedding’ heet het fenomeen, waarbij vooraf in de krant wordt meegedeeld wanneer welke delen van de stad zonder stroom zullen zitten. Dit duurt gemiddeld een hele dag of een hele nacht (zowat om de drie dagen), maar ook tussendoor valt de stroom regelmatig uit. Het klokje van de microgolf en het lichtje van de broodrooster geven te kennen wanneer dat het geval is. Nu beschikken we wel over een batterij, die ons in voorkomend geval nog wel een volle dag of zo van electriciteit kan voorzien – zonder de stroomvretende apparaten dan wel. Dat betekent dus dat frigo, diepvries, microgolf, broodrooster and the like automatisch uitgeschakeld zijn als er geen stroom is. En hoewel de frigo en diepvries best wel behoorlijk koel blijven, zelfs na meerdere dagen zonder electriciteit, vertrouw ik die diepvries dus toch niet echt, en zal je er dan ook bijzonder weinig eten van mij in tegenkomen.

• De was buiten te drogen hangen

‘Mango flies’ worden ze genoemd hier in Oeganda, en ze leggen hun eitjes bij voorkeur in buiten hangend wasgoed. Als je je kleren dan niet strijkt (zodat de larven sterven door de hitte), kruipen de beestjes in je huid om daar na een aantal dagen weer uit te kruipen… Ieuw! Gross!

• Met een boda boda meerijden

Op de boda boda zitten, zonder beschermende kledij of zelfs maar een helm (verplicht sinds een tijdje, maar niemand die er zich veel van aantrekt blijkbaar, hoewel de boda drivers zélf in toenemende mate wel over een helm beschikken) houdt sowieso een verhoogd risico in in de chaotische straten van Kampala en daarbuiten. Een van de spannendere verhalen dateert van afgelopen maandag, toen ik na dansen huiswaarts keerde. Half 8 is zowat het drukste tijdstip om Kampala uit te rijden, en het verkeer rond het kruispunt van Kampala Road met Entebbe Road zat muurvast, zozeer dat we zelfs met de boda er niet tussendoor gewrongen geraakten. Dus gebaart mijn boda driver doodleuk naar de politie of hij misschien de rechterkant van de weg (Kampala IN, en dus rustig in die zin dat het verkeer daar niet in de file staat maar lekker snel kan rijden) mag nemen, en tot mijn even grotere verbazing gebaart de politieman terug dat dat wat hem betreft geen probleem is. Ik heb mijn ogen nog wat verder dichtgeknepen dan ik gewoonlijk al doe (tegen het stof) en nog snel wat schietgebedjes gedaan… En op de een of andere manier zijn we er heelhuids doorheen geraakt!

• Met enig ander onbekend voertuig meerijden

Nu, met de taxi’s/matatu’s/minibusjes (synoniemen) is niet per definitie een beter idee. De meeste voertuigen verkeren namelijk in een behoorlijk tot zeer abominabele staat. Matatu’s waarvan de deur met de hand dichtgehouden moet worden, vrachtwagens waarvan de lading ieder moment dreigt af te vallen (een regelmatig terugkomend zicht trouwens als je upcountry gaat, stilgevallen of omgevallen vrachtwagens), en één keer zakte de auto voor ons ineens ineen – wielas gebroken. Toen we er voorbij reden merkten we dat die daarvoor ook al gebroken was, maar op de een of andere manier met touw terug aan elkaar was gemaakt. Aan inventiviteit geen gebrek hier…

• Überhaupt rondrijden in Oeganda

Je gordel aandoen is dus niet bepaald een overbodige luxe hier – in het geval deze voorhanden is. Geofrey, onze accountant, heeft dat op een erg pijnlijke manier ondervonden. Hij kwam samen met nog een aantal andere familieleden terug van een begrafenis in Gulu, toen hij de controle over het voertuig verloor en van de weg af geraakte. De details weet ik niet meer, maar de meeste inzittenden kwamen er met wat schrammen, blauwe plekken, kleerscheuren, en de schrik vanaf. Een meisje echter had haar gordel niet aan en is uit het voertuig geslingerd geworden. Ze heeft het niet overleefd…

Ook voor je voertuig zelf is rondrijden niet zonder risico’s: dieven gluren achter elke hoek. Als afschrikmiddel worden daarom elke achteruitkijkspiegel en elk raam gegraveerd met de nummerplaat van het voertuig. Pas ontdekte ik trouwens dat niet alleen de bureau’s, kasten, printers en computers, maar ook de bureaustoelen, frigo, perforators, nietjesmachines, ja zelfs de laarzen gegraveerd zijn!

• Op safari gaan

Afrika, dan denkt menig persoon aan safari’s en wilde beesten, die met één hap een mens kunnen doden. De reisgids bv. waarschuwt voor een bepaalde camping in QENP “This fabulously located rustic campsite on the north end of the peninsula has few facilities, and is rattling with wildlife – potentially dangerous after dark if you don’t have a vehicle, as hippo pass through en masse nightly and lions are also frequent visitors. And beware the termites that ‘chewed millions of holes in the groundsheet’ of one reader’s tent. If you intend cooking for yourself, bring your own food. Alternatively you could brave the hippos and wander up to the Tembo Canteen for a meal, but be careful after dark, and don’t even think about it without a good torch.” (Uganda – the Bradt Travel Guide, 2007, p.292) Nochtans zijn de risico’s om door een wilde beest verorberd te worden nogal minimaal.

• In laaggelegen gebieden wonen

De No. 1 mensenkiller onder de beesten is héél wat kleiner: de malariamug, liefst vertoevend in een vochtige omgeving, heeft al minstens een veelvoud aan mensenlevens geëist. Hierboven op Makindye Hill is het risico op malaria zowat onbestaande, maar in de lager gelegen gebieden – vaak sloppenwijken – is het allesbehalve een te verwaarlozen issue. In de baseline survey van ons project kwam malaria als belangrijkste ziekte naar voren, door maar liefst 93% van de mensen vermeld. Natuurlijk sterft lang niet iedereen van malaria, maar het toont wel duidelijk de ernst van het probleem.

Ook als het regent, woon je maar beter niet vanonder aan de heuvel. De regen valt hier per definitie met bakken uit de hemel – gegarandeerd doorweekt in enkele seconden – en veroorzaakt misschien wel korte, maar ook hevige overstromingen (tot zo een 1 m, aan de vlekken op de huizen af te lezen). Het land beneden is vaak dan ook ‘wetland’, zeg maar moeras, waarin de huizen langzaam maar zeker wegzakken. En wat doe je als je huis wat de diep is weggezakt? Juist: je haalt het dak eraf, bouwt de muren wat hoger, voegt wat extra ramen toe en verhoogt de deuropening. Inventiviteit, ik had het al vermeld geloof ik…

Om de overstromingen het hoofd te bieden, worden er overal drainages geconstrueerd: open rioleringen waar van tijd tot tijd wel een brugje over gemaakt is, maar waar je, indien geen brug aanwezig, maar over moet springen. Niet zó heel ver, maar met een oneven rand langs beide kanten én een inhoud waar je écht niet in wil vallen toch een beetje een risky business

• Geboren worden in een Oegandees gezin

Een van mijn favoriete collega’s op het werk vertelt me wel vaker over haar gezinnetje, en hoe het niet gemakkelijk is allemaal. Als ze moe van het werk thuiskomt en daar een vervelende zoon aantreft, is het dus vaak verleidelijk om hem middels wat slaag tot bedaren te brengen (en ze slaat hárd, heeft ze me zelf toevertrouwd). Hoewel ze het zelf niet leuk vindt, ziet ze soms geen andere manier. Kinderen slaan – thuis of op school – is hier lang niet zo onaanvaardbaar als in België…

• Als bouwvakker werken

Het is alweer een tijdje terug dat een school onder constructie instortte omdat de aannemer wat geld wou uitsparen door minder cement in de beton te mengen. Verdict: 11 doden. Maar ook het zicht van de gammele stellingen of constructies all over Kampala laat soms koude rillingen langs mijn rug lopen.

• Uitstaande schulden hebben of werken voor een bedrijf met uitstaande schulden

KCC (Kampala City Council), de partner waar BTC in mijn project mee samenwerkt, had op een gegeven moment blijkbaar wel schulden. Ineens stonden er voor de deur van het KIEMP-kantoor 2 sinister uitziende mannen (type huurmoordenaar voor mensen met een ietwat levendige fantasie), compleet met zonnebril, om de sleutels van de projectwagen op te eisen. De wagen wordt na het project namelijk aan de partner geschonken, en heeft dus al de daarvoor geschikte nummerplaat. Van alle KCC-wagens zal onze KIEMP-wagen wel het nieuwste geweest zijn (het project startte in juli 2006), daarmee dat ze tot bij ons kwamen. Gelukkig hebben we ze kunnen afschepen, al dreigde het eventjes tot een handgemeen te komen.

• Met de politie in contact komen

Zélf politie zijn is geen lachertje, zoals pas duidelijk werd toen een agent die het verkeer wilde regelen geplet werd tussen 2 voertuigen.

Maar ook de politie zelf staat bekend om zijn niet al te zachtzinnige aanpak, en in de gevangenis wil je al helemáál niet belanden. De rechtbank heeft overigens zopas de niet bepaald begerenswaardige titel van meest corrupte instelling in de wacht gesleept, dus als je niet wat geld achter de hand hebt, kan dat voor de nodige problemen zorgen. En met een inkomen van max. 60 dollar per maand voor meer dan de helft van de mensen in de sloppenwijken waar we werkzaam zijn, moet je niet al te veel achter de hand verwachten.

• Iets drinken als je uitgaat

Recente waarschuwingen van ‘The Surgery’, zeg maar de lokale blanke-mensen-dokterspraktijk: aanvaard geen drankjes van anderen, drink enkel van een flesje dat je zelf hebt zien opendoen, en wees bedacht op mensen die je willen drogeren om je dan van je geld te beroven, of erger. Er zijn recent blijkbaar dergelijke gevallen geweest in Kampala, dus mogen we hier een beetje paranoïa over doen.

• Sex hebben zonder condoom

Denk maar aan de nog steeds hoge HIV/AIDS-percentages, en je bent vanzelf wat voorzichtiger. In nachtclubs of bars zijn geen condooms te vinden, maar op het toilet van KCC stonden er wél 2 volle dozen met elk 50 condooms. Zeg nu nog eens dat ze daar niet het goede voorbeeld geven…

• Zwemmen in zoet water

Niet dat er zout water is in Oeganda, een land-locked country. Zelfs het gigantische Victoriameer is zoet. Zwemmen of waden of pootjebaden of…, behalve in zwembaden, houdt dus een zeker risico in op bilharzia, een vieze bacterie of zo ergens iets dat je langs binnen helemaal opeet. Brrrr…. Gelukkig duurt het een hele tijd eer je helemaal opgegeten zou zijn én het is perfect te behandelen, dus al te veel zorgen zijn niet nodig.

• Naar de dokter gaan

Ondanks al die enge ziektes, bestaat er onder Oegandezen nog steeds een algemene weerzin om naar de dokter te gaan. Witch doctors zijn nog lang niet afgeschreven, en als je ergens niet goed geholpen wordt, waarom niet ergens anders naartoe gaan? The Surgery is dan wel een goede optie voor wie het zich kan veroorloven, maar heel wat Oegandese ‘dokters’ hebben geen diploma of hebben nooit verder gestudeerd nadat ze na 3 jaar studeren stage moesten lopen. Ze hebben wel heel wat ervaring, maar toch kan ik ergens die tegenzin van de Oegandezen snappen…

 Ik zou nog heel wat langer kunnen uitwijden over de gevaren van het gebrek aan toegang tot drinkbaar water, de gevolgen van het constant inademen van de smoglucht hier in Kampala, het zich in Kisenyi II begeven na zonsondergang, het zonder benzine vallen in vijandelijke gebieden, al te lang scheel kijken om de Oegandese mannen de zin tot conversatie te ontraden, het zich mengen in de LRA-vredesgesprekken, Jungle Speed spelen met mensen met lange nagels, edm. Maar dat zou ons iets te ver brengen…

Conclusie: Zolang je als muzungu, in je beschermde compound ergens hoog op de heuvel, geen diepvrieseten eet en vooral niet buitenkomt, een goede verzekering hebt die je onmiddellijk naar Zuid-Afrika of Europa brengt als er iets met je aan de hand is, ben je relatief veilig… Maar eigenlijk: waarom zou je dan nog naar Oeganda komen?!