De eerste keer dat hij in ‘ebbenhout’ de aanwijzing ‘de Afrikaan’ gebruikt, verontschuldigt Ryszard Kapuscinski zich als het ware voor zijn gebruik van deze term. Kwestie van politiek correct te zijn? De man laat weten er zich van bewust te zijn dat hij met het gebruik van deze term sterk simplificeert. Als hij even later de term ‘de Europeaan’ aanhaalt, voelt hij zich totaal niet geneigd zich op gelijkaardige wijze te verontschuldigen.
Als we in een vreemde cultuur binnenstappen, dan kunnen we verschillen waarnemen in een heel breed spectrum van opzichten: de sociale dynamieken, het verkeer, de eetgewoontes en tafelmanieren, standpunten tegenover vreemdelingen en nog veel meer. Al deze nieuwigheden lijken ingewikkeld, voor sommigen beangstigend of hypocriet. Men zou daarom geneigd zijn een vreemde cultuur complexer en op een of andere manier meer- of minderwaardig te beschouwen in vergelijking met de onze. Als we onze eigen maatschappij vanop een afstandje bekijken, kunnen we merken dat we dagelijks te maken hebben met complexiteit, hypocrisie en soms zeer beangstigende feiten. Het enige verschil zit hem in de regelmaat. Steeds maar geconfronteerd worden met feiten die we als naakte mens in een of andere zin buitengewoon zouden vinden, vlakt onze verwondering af en zorgt dat we ons minder opwinden.

Ik zou via deze blog graag enkele opmerkzaamheden met u delen die me opvallen tijdens mijn verblijf in Rwanda. Verwacht daarbij geen uitvoerige politieke discours of analyses van de politieke situatie van het land. Ik ben door de Rwandese overheid uitgenodigd als cooperant, en heb hier een rol te vervullen als vertegenwoordiger van de Belgische Staat. Dit land heeft te kampen met een aantal bijzondere gevoeligheden, in meerdere of mindere mate zoals dat het geval is met elk land in deze wereld. Daarenboven is het moeilijk om, als net aangespoelde buitenstaander, de complexiteit te vatten die eigen is aan dit land en zijn verleden.

Ik heb eerder al ‘Ebbenhout’ aangehaald. Bewust, aangezien ik graag iets kwijt wou over een onderwerp dat Kapuscinski in dit boek ook eventjes aanraakt. Ik merkte namelijk toen ik toekwam dat de tijd hier anders wordt opgevat dan bij ons. Voor iemand die net aankomt en geen oog heeft voor dit concept, misschien nauwelijks merkbaar in het dagelijkse leven. Het feit dat ik Ebbenhout aan het lezen was, wees me op enkele opmerkelijke punten hierrond en hielp mijn gedachten wat te streamlinen. Door dit boek aan te halen, heb ik me al meteen ook verontschuldigd voor het gebruik van de simplificerende termen ‘de Afrikaan’ en ‘de Europeaan’ en bij uitbreiding ‘de Rwandees’, of beter: ik heb er toch min of meer mijn idee over kunnen geven.

We leven hier ongeveer op de evenaar, waardoor er licht is van ongeveer 6 tot 18 u, en de overgang van dag naar nacht nogal abrupt verloopt. 12 uur licht dus. Dat is gewoon een simpel puntje dat ik wou opmerken, leuk weetje. Maar daar wil ik het eigenlijk niet over hebben. Dat verandert namelijk niets aan de opvatting die we hebben van de tijd.

Ik zou het op zijn Jambers’ zeggen:”De Tijd in Vlaanderen en de Tijd in Rwanda. Wie is ze, wat doet ze en vooral: waardoor wordt ze gedreven?”

Het is de meest normale zaak dat mensen in een bepaalde maatschappij een concept als de Tijd bekijken met dezelfde ogen als waarmee ze elk ander aspect in hun omgeving beschouwen. In het westen hebben we de neiging om alles te bekijken met een ingenieursblik die met behulp van een digitaal raster alles mooi klasseert. Alles liefst zoveel mogelijk gecontroleerd. Hetgeen niet gekend of (nog!) niet controleerbaar is, klasseren we dan maar onder termen zoals ‘constante’, ‘onafhankelijke variabele’ of steken we in de vuilbak bij ‘onzekerheid’, ‘storing’ of ‘afwijking’. Zo kunnen we dan iets berekenen met een bepaald percentage van zekerheid, afhankelijk van hoeveel controle we hebben op alle deeltjes waaruit onze redenering is opgebouwd. En die zekerheid hebben we natuurlijk graag zo hoog mogelijk, dus streven we naar maximale controle.

Nu hebben we wel de pech dat we in onze manier van redeneren, door de rasterbril die we opgezet hebben, verplicht zijn om de Tijd te zien als een constante, een niet te stoppen stoomtrein.

Quote van Marie, mijn huisgenote, na het lezen van vorige paragraaf: “ja, man, zo ingewikkeld dat je ‘t leven ziet, ge zit duidelijk nog niet lang genoeg in Afrika! Nog een maandje hier in Afrika, é, en ge zijt daar aaaaallemmaaaaaal van AF! Trouwens, mag ik eens wat zeggen? De laatste dagen gaat de tijd hier veel te traag (nog 3 dagen wachten voor haar lief hier staat, nvdr). Weet je wat, é? Ik ga in mijn bed kruipen, dat t maar vlug morgen is. Als dat niet constructief is!”

Prachtig, niet?

Soit, as I was saying. De tijd loopt dus maar, en wij erachteraan. Nu heeft Einstein even uitgelegd dat die tijd toch niet zo constant, maar eerder relatief is, maar daar merken wij in ons dagelijkse leven niets van.

Afrikanen vatten volgens Kapuscinski de tijd anders op. Ze is meer beïnvloedbaar door de mens en door haar geschapen. Hij redeneert dat voor de Afrikaanse mens de tijd pas bestaat, dat de tijd pas vorm krijgt, als het ware pas zichtbaar wordt als er een voor de mens belangrijke gebeurtenis plaatsvindt. En aangezien de meeste van de gebeurtenissen die van grote betekenis zijn voor de mens, door de mens zelf worden veroorzaakt, is die tijd dus afhankelijk van de mens. Tijd wordt gemeten in gebeurtenissen, niet als lineair voortschrijdende entiteit. Een veel meer plastich, organisch gegeven, door de mens gekneed. De tijd als afhankelijke factor, en niet als factor die buiten ons, onafhankelijk van ons handelen bestaat. De tijd heeft niet de eigenschappen of wetten toebedeeld gekregen die de Europeaan eraan heeft gegeven, en dus moet de Afrikaan zich ook niet aan deze wetten houden.

Toen ik mijn omgeving hier op deze manier trachtte op te vatten, merkte ik enkele puntjes op die Kapuscinski zijn gelijk zouden kunnen geven:

Hier hangen geen uurroosters uit aan buskotjes, als er al een buskotje staat. Ik weet eigenlijk niet zeker of die nu wel uithangen of niet, maar zelfs al zouden er uurroosters hangen, dan nog zou het totaal nutteloos zijn erop te rekenen. Ik ben er hier dus nog nooit opgekomen om naar een uurrooster in een buskotje te zoeken. De bus komt pas nadat hij de vorige halte verlaten heeft (ongelofelijk logisch), en dit doet hij pas als hij volzit. Er passen 19 mensen in de kleine stadsbusjes, inclusief chauffeur en ronselaar. Als er niemand moet afstappen, dan stopt het busje ook niet. Als er wel mensen uitmoeten, dan stopt de bus, springt de ronselaar eruit en die begint in het rond te roepen: ‘NYABUGOGO’, ‘KIMIRONKO’ of ‘REMERA, REMERA, REMERA’ of nog een andere plaats waar de bus naartoe rijdt. Zijn roepen is doorspekt met het regelmatige ‘TSSSS, TSSST’, het geluid dat bedoeld is om mensen die niet luisteren attent te maken op je boodschap (ter info: dit is trouwens ook het geluid dat je hier moet maken om een ober te roepen op restaurant). Kapuscinski haalt een gelijkaardig voorbeeld aan zijn zijn boek.

Een tweede voorbeeldje is dat het zeer moeilijk is om mensen op een bepaald uur te ontmoeten. We spreken hier voor vergaderingen meestal af om 9u, maar die vinden pertinent een paar uur later plaats. De vergadering vindt pas plaats als iedereen -dat zijn dan de belangrijke mensen die er volgens consensus bij moeten zijn- is aangekomen.

Verder hebben vele plaatsen, bedrijfjes en mensen een naam die gerelateerd is aan een gebeurtenis die op het moment van geboorte of oprichting plaatsvond of naar ik vermoed overvloedig in de media aanwezig was (de Obama’s komen eraan!).

Een beetje een luguber voorbeeld is de wijk naast de mijne: Nyamirambo. Nya is een voorvoegsel dat steeds gebruikt wordt in de zin van ‘behorend tot’, ‘aan de basis van’. Zo is Nyabugogo de quartier die naast de rivier Bugogo ligt en is het Ikinyarwanda de taal die bij Rwanda hoort. Het tweede deel van de naam is dan mirambo. Mirambo betekent kadaver. Ik heb al twee keer over de betekenis van deze naam gesproken met mensen hier, en telkens was het gesprek luchtig en werd er zelfs gelachen. Ik heb in deze gesprekken al éénmaal gevraagd naar de oorsprong van de naam, maar de man in kwestie kon mij daarop geen antwoord geven. Ik weet eigenlijk niet of ik dit wel nog wil of moet vragen.

Zoals ik al zei, hebben ook mensen soms namen die refereren naar een gebeurtenis. Kinderen die tijdens of na de oorlog geboren werden, kunnen dan namen hebben die zoveel betekenen als Honger, Oorlog, Vrede of Ramp. De naam van een nieuwgeborene heeft hier steeds een betekenis, maar is nu ook niet steeds verweven met het concept tijd. Iemand vertelde me dat het geven van namen ook veel gebruikt werd om te communiceren met buren, soms zelfs in een negatieve context. Het moet je maar overkomen dat je buurman een Dief was of dat je ouders hem maar een Kl****** vinden! De man die me dit vertelde, keurde het sterk af dat hiermee op slechte eigenschappen wordt gewezen. Hij zag dit fenomeen als een nalatenschap van de Katholieke Kerk en de Kolonisatie, met alle gevolgen vandien. Waar hij het precies over had, welke verbanden hij nu precies aan het aanhalen was, daar was hij niet meer zeer duidelijk over.

Sommige namen kunnen op het eerste zicht ook naar een ogenblik in de tijd refereren, maar doen dat daarom nog niet. Er rijdt hier in Kigali een camionette rond van Millenium Bakery. Deze bakkerij zou op het eerste zicht kunnen opgericht zijn rond de eeuwwisseling, toen de millenium-gekte de wereld in de ban had. In een ontwikkelingsland kunnen sommige termen die gebruikt worden in de ontwikkelingssamenwerking echter veel pertinenter aanwezig zijn in het dagelijkse leven dan bij ons. Als westerling zouden we de link misschien niet onmiddellijk maken, maar meer waarschijnlijk wilden de oprichters van deze bakkerij met een knipoog verwijzen naar de Millenium Development Goals van de Verenigde Naties, die onder andere de doelstelling hebben om de honger wereldwijd te halvereen tussen 1990 en 2015. In plaats van zich dus druk te maken om de in hun ogen loze beloften van het rijke westen, herwerken ze deze termen tot een ludieke woordspeling. “Wij richten een bakkerij op en zullen ons volk zelf wel eten geven”. Dat is nu eens positief denken. Vooruit met de geit! Rwanda wil onafhankelijk worden van buitenlandse hulp tegen 2020, zelfs al maakt ontwikkelingshulp nu nog zo’n 50 % uit van het overheidsbudget. Of het hen zal lukken of niet weet ik niet, maar wat voor mij belangrijk is: wat zich hier vertaalt in een subtiele woordspeling is een intentie, een wil tot onafhankelijkheid dit trots straalt vanuit het hart van de Rwandees.

In het licht van de rode draad ‘tijdsconcept’, zou ik graag ook een woordje kwijt willen over mijn vuurdoop hier. Mijn eerste grote opdracht was om mee te helpen aan de organisatie van een standje van RHIO op de EXPO ’09. RHIO (Rwanda Horticulture Interprofessional Organization) is een onlangs opgerichte privé-organisatie zonder winstoogmerk die wordt ondersteund door het project APFH. APFH is een project dat wordt ondersteund door de Rwandese Staat en de Belgische Technische Cooperatie (BTC), mijn werkgever. De EXPO ’09 is een van de grote evenementen van het land waar een groot deel van de bedrijven en overheidsdiensten zich komen voorstellen en eventueel producten trachten te verkopen. Zo’n groot evenement werkt uiteraard met deadlines. De startdatum was op 30 juli.

We hadden enkele activiteiten en aankopen gepland. Aangezien RHIO volledig afhankelijk is van subsidies van het project, moeten bepaalde procedures gevolgd worden om steun van het project te krijgen, zodat die plannen kunnen uitgevoerd worden. Zorgen dat alles volgens het boekje geregeld wordt, op tijd subsidies aangevraagd, de nodige partijen geconsulteerd worden, blijkt hier niet van de poes. Ik was dus wel een beetje ongerust over de resultaten die we zouden behalen. Verschillende mensen met wat meer ervaring ter plaatse, hadden me echter al gerustgesteld dat ik nog zou versteld staan van de mate waarin de mensen hier in staat zijn om op het laatste ogenblik nog voor vanalles een oplossing te vinden.

Tijdens de late namiddag van de dag voor de expo zou beginnen, moest nog beslist worden welk decoratiebedrijfje voor versiering zou zorgen. Daar stonden we dan voor een lege stand: Een ruimte van 6 X 3 m, afgezet met witte panelen. Enkele andere standplaatsen op de expo bevonden zich ook nog in ditzelfde stadium. Uiteindelijk kwamen we tot een oplossing, heeft de decorateur de hele nacht doorgepeesd en hadden we ‘s morgens een mooie vertegenwoordiging van de organisatie.

Inventiviteit is hier een onontbeerlijke eigenschap. Als je die nog niet bezit bij aankomst, dan leer je het hier wel à la force! De stress voor mij was dat ik hier eigenlijk nog maar net was aangekomen en ik dus van iedereen die hieraan meewerkte, het minste wist van wat ik kon verwachten, wat er moest gebeuren en hoe we alles moesten klaarspelen. Mijn coach is echter op vakantie (hij ziet ‘voor de leeuwen werpen’ als de beste methode om iemand opgeleid te krijgen en gelijk heeft-ie!). Ik ben dus de enige BTC-vertegenwoordiging die hier met deze mensen op dit project werkt. Hun logische reactie is om bij alles wat ze niet onmiddellijk weten, bij mij ten rade te komen en dan ook nog te verwachten dat ik telkens een antwoord klaarheb.

Wel beste BLOGE, nu heb ik de rode draad ‘Tijd’ uitgespannen om via deze lijn enkele losstaande gedachten te bundelen tot een verhaaltje. Ik hoop dat ik je met dit pakketje al wat heb kunnen meetrekken in mijn nieuwe wereld.

Niets is echter eenlijnig. Ook bij ons wordt tijd soms benaderd als vooral een kader waarin gebeurtenissen plaatsvinden. We hoeven maar enkel naar de namen te kijken van weekbladen of kranten: ‘de Tijd’, ‘Time magazine’, ‘New York Times’. Je zou het kunnen zien als een gelijkaardige redenering, dat het gebeurtenissen zijn die zorgen voor de voortgang van dagen. Het roostertje met de cijfertjes moet er dan achteraf opgeplakt om onze kindjes toch weer vertrouwd te maken met cijfertjes, zelfs als leren ze geschiedenis. Ik zou hier nog willen aan toevoegen dat in Rwanda en dan vooral mijn aanmeerplaats Kigali, de tijd toch al eerder een benadering toebedeeld krijgt die eerder gelijkt op de onze, in vergelijking met andere Afrikaanse landen. Toen ik ter voorbereiding van mijn vertrek uit België met mensen over dit land sprak, kreeg ik van velen te horen dat Rwanda in veel opzichten veel meer op een westers land lijkt dan de meeste landen in Afrika. Je hoeft maar enkele simpele feiten op te sommen: het is hier relatief proper, veel veiliger dan in de buurlanden, de grote straten in de hoofdstad en enkele grote verkeersaders in het land zijn geasfalteerd! In veel opzichten heeft dit land dus een sprong gemaakt naar een model dat op westerse leest is geschoeid. En ook de opvatting van de tijd is daar dan ook helemaal in ingekapseld.

Op verschillende momenten, vooral dan eens je buiten de werkuren bent, steekt dat stukje Afrika dan toch weer de kop op. Dan is het kwestie van de geest kwiek te houden, de oren te spitsen en de ogen te sperren.

Ne West-Fluut durft wel eens te zeggen: “Tè tyd dat ut ès”. Ik zou graag wat luchtiger afsluiten met hetvolgende:

Een collega vertelde me een tijdje geleden dat een vriendin van haar onlangs de grens van Rwanda was overgestoken. Daarbij moet men altijd een blaadje met enkele vragen invullen bij de aanvraag van een visum. Vragen zijn: Nationality, date & place of birth, sexe… The usual stuff eigenlijk. Op de laatste vraag vulde ze in: ‘twice a week’.

Beste GLOB, mijn verhaaltje stopt hier voorlopig.

Het staat u altijd vrij om me een berichtje na te laten (ik zou dat zelfs appreciëren), privé of publiek op deze site. Voel u daarbij vrij, maar wees diplomatisch.

Anywhere, Anytime

Ruben