In september 2008 werd de ‘Campagne Waardig Werk’ gelanceerd, een breed Belgisch samenwerkingsverband van de twee grote vakbonden ACV en ABVV, de Vlaamse ngo’s Wereldsolidariteit, FOS en Oxfam-Solidariteit en de twee koepels van de Noord-Zuidbeweging, 11.11.11 en CNCD-Opération 11.11.11.

Deze campagne komt voort uit de gedachte dat werknemers overal ter wereld onder druk staan, kwetsbaar zijn en vaak niet het recht hebben om hun stem te laten horen. En dus onrechtvaardig behandeld worden, vaak zelfs uitgebuit. En dat terwijl waardig werk gezien wordt als een belangrijk middel tegen armoede. Werkloos zijn is in veel landen rampzalig. In de campagna wordt het volgende gesteld: “Werknemers hebben recht op waardig werk, op een fatsoenlijk inkomen en op sociale bescherming. En ze moeten zich kunnen organiseren in vakbonden om die rechten te verdedigen.” Om deze rechten te verkrijgen en beschermen is volgens hen internationale solidariteit nodig. Daar zal iedereen het mee eens zijn.

Ook in Ecuador wordt ik dagelijks geconfronteerd met wantoestanden op het gebied van de werkomstandigheden. Het valt sowieso op dat in winkeltjes altijd dezelfde mensen werken, om acht uur ’s morgens, acht uur ’s avonds, op maandag, op zondag, maakt niet uit, altijd dezelfde mensen. Hetzelfde verhaal toen ik laatst ziek was en naar de kliniek moest voor onderzoek. Dezelfde dame die om half acht ’s morgens mijn bloed prikte, gaf me om negen uur in de avond de resultaten. En buiten de kliniek is er altijd een oud mannetje in een rolstoel die loten en telefoonkaarten verkoopt. Dit alles duidt op lange werkdagen en gebrek aan zekerheid. Bovendien wordt iedereen heel slecht betaald, zelfs naar lokale normen.

Ik zelf woon in ‘El Prado’, een klein woonerfje dat zo’n 30 adressen telt. De ingang, zowel voor voetgangers als voor auto’s, wordt 24/7 bewaakt. De bewakingsmaatschappij heeft daarvoor slechts twee bewakers aangenomen, die elk van zes tot zes werken. Dat zijn dus werkdagen van twaalf uur elk. Vrije dagen hebben ze niet, vakantiedagen hebben ze officieel wel, maar als ze die willen opnemen, kunnen ze meteen ander werk zoeken. En dat is heel moeilijk, dat weet de maatschappij ook. En daar maken ze maar wat graag misbruik van. In praktijk hebben ze dus geen vakantie.

Het werk bestaat uit het openen en sluiten van de poort voor en na elke passant. Op zich geen uitdagende job, ze worden dan ook heel slecht betaald. De dagen zijn lang, ze hebben geen pauze, want de bewaking kan niet weg. Ook voorzieningen ontbreken, ze hebben een klein hokje met een plastic stoel en een toilet, maar de meeste dagen is het er door de warmte niet uit te houden. Een maal per week wisselen de bewakers van dienst. Doordat ze maar met z’n tweeen zijn, betekent dit dat een van hen twee diensten achter ekaar moet draaien, met andere woorden 24 uur aaneengesloten werken zonder weg te kunnen om te eten. Die arbeidsomstandigheden zijn natuurlijk te belachelijk voor woorden. En dat terwijl de wetten op zich helemaal niet veel verschillen van die van ‘ons’. Op de vraag waarom ze dit accepteren, antwoorden ze standaard dat ze hun mond niet opentrekken uit angst om ontslagen te worden.

Wat hebben wij het toch goed, denk ik dan. In Nederland, bekend om zijn Poldermodel, draait alles om consensus. Werkgevers, vakbonden en overheid gaan met elkaar aan tafel zitten om afspraken over arbeid te maken. En belangrijker nog, ze houden zich er aan. Men werkt acht uur, elk overuur vraagt men 150%. Zaterdag en zondag werken betekent toeslag. En bovenal is er meer keuzevrijheid. Er is tenminste ruimte om iets anders te zoeken, al is het ook daar niet vanzelfsprekend.

De mate van overleg wordt nogal eens in het belachelijke getrokken en heeft ook enigszins een negatieve bijsmaak verkregen. Het is bureaucratisch, traag en stroperig. Maar het zorgt voor een gezonde balans tussen rechten en plichten. Iedereen heeft rechten en plichten, werkgever of werknemer. In Ecuador lijkt het alsof werknemers alleen plichten hebben. Werkgevers hebben daarentegen een monopolie-positie wat rechten betreft en komen bovendien hun verplichtingen niet na. In Nederland heeft iedereen rechten, soms lijkt het wel te veel. De Partij voor de dieren heeft zetels in de Tweede Kamer, met iedereen wordt rekening gehouden, allerlei religieuze groeperingen, gehandicapten, homosexuelen en noem maar op, iedereen heeft rechten. Er is zelfs een partij die opkomt voor de rechten van pedofielen en deze wordt (ondanks de vele kritiek) ook serieus benaderd. Maar zo is het systeem in Nederland. Iedereen heeft de ruimte voor zijn rechten op te komen.

De mensen in Ecuador benijden dat systeem. En terecht. Wat ze echter onvoldoende beseffen is dat de mensen in Nederland daarvoor hebben gevochten. Ze hebben zich uitgesproken, hun rechten gedefinieerd, zich georganiseerd en zo hun rechten afgedwongen. Het systeem is geen cadeau van moeder natuur of een geologisch gegeven, maar een verdienste van de mensen die het systeem gevormd hebben en nog steeds vormen. Ik kan eerlijk zeggen dat mijn persoonlijke bijdrage minimaal is geweest, maar we kunnen niet ontkennen dat de mensen zelf verantwoordelijk zijn voor de totstandkoming, instandhouding en eventuele verandering van het bestaande systeem.

Centraal staan solidariteit en een balans tussen rechten en plichten. Deze waarden ontbreken stelselmatig in Ecuador. Solidariteit is niet ‘gesystematizeerd’, het bestaande systeem is niet sociaal, niet solidair en staat uitbuiting toe. De mensen zien zichzelf als slachtoffers van het systeem, terwijl ze vergeten dat ze er zelf verantwoordelijk voor zijn. Dat zij zelf de enigen zijn die dat kunnen veranderen en deze waarden onderdeel kunnn maken van het systeem. En hier komt een onderliggend mentaliteitsprobleem aan het licht. Een negatieve en pessimistische houding, de mensen schrijven zichzelf de slachtofferrol toe, waardoor ze wantoestanden op een passieve manier ondergaan. En dus in stand houden.

Om terug te komen op mijn woonerfje. Enkele simpele rekensommetjes ter verduidelijking. Het bestuur van de Prado betaald $650 maandelijks aan de maatschappij. De bewakers verdienen $180 elk, er blijft dus bijna $300 maandelijks over. Wat daarmee gebeurt weet niemand. Het bestuur van de Prado zegt dat de arbeidsomstandigheden een interne kwestie van de maatschappij is. Intussen profiteren ze wel en houden zo het systeem in stand. De maatschappij zegt dat het bestuur hen meer moet betalen, om bijvoorbeeld de kosten van een derde bewaker voor de ‘wisseldienst’ te kunnen dekken. De vraag is wat deze ene enkele extra dienst voor kosten meebrengt, als men bedenkt dat een compleet maandsalaris $180 bedraagt en het overschot $300 is.

De conlusie is dat iedereen uiteindelijk accepteert dat ‘het nu eenmaal zo is’. Een mentaliteit die een verandering (en dus verbetering) van de situatie schier-onmogelijk maakt. De bewoners van de Prado lijken er overigens totaal geen boodschap aan te hebben. Ik persoonlijk schaam me af en toe om hier te wonen. Vanuit veiligheidsoverwegingen doe ik het toch. Ik verkies veiligheid boven mijn principes. Ook ik ben dus een lijdzaam onderdeel van het in stand houden van het systeem. Al probeer ik op bescheiden schaal (hier op mijn woonerfje) op zijn minst de mensen bewust te maken van hun mentaliteit en eigen verantwoordelijkheid. En als het kan, hen te veranderen. Maar dat is moeilijk, zeker als vreemdeling. En hoe zeer ik het ook met de campagne eens ben, voordat er gesproken kan worden van internationale solidariteit, moet er op zijn minst sprake zijn van solidariteit op nationaal niveau. En dat moet van binnen uit komen, al kan dat pijnlijk lang duren.