5 juni 2008. Een speciale dag, want een goede vriend van mij in Nederland viert zijn verjaardag. Dat had ik in dikke letters in mijn agenda genoteerd. Dat het ook Wereldmilieudag was stond niet in mijn agenda. Eerlijk gezegd had ik geen idee. Het milieu, dat gaat over heel de wereld, iedereen die er op woont. Het zou dus ook een belangrijke dag moeten zijn voor iedereen. Desalniettemin gaat deze dag in Ecuador ongemerkt voorbij. Van speciale aandacht voor het milieu is geen enkele sprake. En dat gebrek is niet alleen merkbaar op Wereldmilieudag. Er is zelfs niet eens sprake van de ‘gewone aandacht’. Het milieu doet absoluut niet ter zake in Ecuador. Ja, er zijn zorgen geweest om de vervuiling rondom Galapogos, maar dat was tijdelijk en dus weinig structureel. En daarnaast leken daarbij de economische gevolgen eerder de oorzaak van de onrust te zijn dan een oprechte zorg om het milieu.

Het collectief bewustzijn met betrekking tot de milieuproblematiek is te verwaarlozen. Hier ontbreekt daadwerkelijk alles om zich op het gebied van milieubescherming. De cultuur, het bewustzijn, het systeem, de faciliteiten en zelfs de wil. Zo lijkt het althans, misschien is het puur een gebrek aan educatie of voorlichting. In ieder geval is het duidelijk dat het op alle niveaus in gebreke valt. Als ik als kind een snoeppapiertje op de grond gooide, kon ik een klap van mijn moeder verwachten. Netjes op de billen, maar wel hard. Hier is het de normaalste zaak van het leven. Zelfs uit de ramen van de bussen gooien ze alles op straat. Kinderen én ouders. Met als gevolg dat er overal langs de weg heel veel afval ligt. Naast de zogenaamde horizonvervuiling natuurlijk een grootschalige aanslag op het milieu.

Zij zullen wellicht het gebrek aan vuilnisemmers en andere faciliteiten als excuus gebruiken, misschien zelfs terecht. Maar dat ze het niet kwijt kunnen, is niet het hoofdprobleem. Dat zit meer in het totstandkomen van de afvalberg. Een uitgebreid systeem van wegwerpproducten zorgt voor een enorme hoeveelheid afval. Zo zit er alleen op de kleine frisdrankflesjes en de bierflessen statiegeld. Alle grote plastic wegpwerp-cola-flessen stapelen zich dus op langs wegen en eigenlijk overal waar mensen komen. Heel veel per stuk verpakte snoepjes, koekjes enz. die de mensen kopen en direct opeten. Weer meer rotzooi op straat. Ook op verwaarloosde stukken grond hoopt het afvak zich op.

Verder stoppen de mensen alles in eindeloze hoeveelheden plastic zakken. Mensen vertrekken uit de supermarkt met daadwerkelijk 15 plastic zakken. Die ze overigens niet hergebruiken, bij thuiskomst worden ze weggegooid. Ik denk zelfs dat als je een plastic zak zou kunnen kopen, dat ze je die ook in een plastic zak zouden meegeven.

Afvalscheiding is een ongekend fenomeen. Lege batterijen, bananenschillen en oude schriften komen samen met de plastic zakken en de rijstresten op dezelfde afvalberg terecht. Zelfs ziekenhuisafval wordt daar gedumpt. Op de foto’s is te zien dat daar afval wordt verbrand terwijl er dieren rondlopen, mensen rondlopen en zelfs mensen (en kinderen) wonen. De verhalen van de mensen zijn verschrikkelijk, maar dat is logisch als men bedenkt dat er chemisch afval, injectiespuiten en zelfs ledematen tussen het afval liggen. Buiten de milieuschade betekent het dus ook een sociale ramp.

In Nederland is iedereen bekend met de slogan ‘Een beter milieu begint bij jezelf’. Ik neem aan in Belgie ook. Het milieu is inderdaad iets waarin iedereen individueel zijn verantwoordelijkheid moet nemen. Maar we mogen niet vergeten dat deze slogan wel voortkomt uit overheidscampagnes die de mensen bewust gemaakt hebben van de noodzaak ervan. Het is niet uit de mensen zelf voortgekomen. En dat kunnen we ook hier niet van de mensen verwachten. Het makkelijkste zou zijn de mensen gemakzucht en desinteresse te verwijten, maar het is eerder een gebrek aan voorlichting. De mensen zijn zich niet bewust van de urgentie van de milieuproblematiek noch van het belang van een individuele bijdrage van iedereen. De overheid is met andere dingen bezig. De mensen ook. En heel eerlijk, ik merk dat het thema zelfs voor mij naar de achtergrond schuift. Het is moeilijk jezelf bij de les te houden als men, na 26 jaar in een ‘een beter milieu begint bij jezelf’ maatschappij gewoond te hebben, het plotseling allemaal op eigen kracht moet doen. Het individueel bewustzijn wordt blijkbaar veelal bepaald door het collectief bewustzijn. Dat is heel jammer voor het milieu in Ecuador. Op dit moment althans. Het kan juist een troef voor de toekomst worden. Maar dan moet er niet op individuele initiatieven gewacht worden. Daarvoor ontbreekt het de mensen aan kennis, bewustzijn en het besef dat er iets moet gebeuren. Die voorwaarden moeten geschapen worden door de overheid, maar die laat het hier in Ecuador grandioos afweten op dat gebied.

Het komt er dus op neer dat de in europa gebruikelijke aandacht voor het milieu hier ontbreekt. Zoals altijd zijn er ook binnen het project verbeterpunten aan te wijzen. Zo zijn het vooral de alledaagse routinezaken die (onnodig) schadelijk zijn voor het milieu, zoals de afvalberg, overmatig autogebruik en het kolossale papieren archief, dat niet eens meer opgeborgen kan worden.

Maar in de opzet en de doelstellingen van het project is het thema milieu wel duidelijk als uitgangspunt genomen. Zo past de koffieproductie en de renovatie van de plantages in een in een groter milieubeschermend beleid (onder andere tegen uitputting van de bodems) en wordt er keihard gewerkt aan het verkrijgen van een milieu-vriendelijke certificaat om zo het gebruik van (chemische) bestrijdingsmiddelen tegen te gaan.

Helaas is deze aandacht binnen het project onvoldoende voor een beter milieu op nationaal niveau. Hierin zal er nog heel veel moeten veranderen in Ecuador, al dan niet met internationale hulp in de zin van bewustwordingscampagnes en/of voorlichtingsprogramma’s. Want een beter milieu begint bij jezelf, maar ze hebben wel een aanzet nodig.

Kanttekening:
in deze beschouwing schrijf ik vanuit mijn eigen ervaringen in de provincie Manabí. Niet alles kan dus worden gegeneraliseerd naar heel het land, er zijn gelukkig ook ‘schonere’ provincies in Ecuador.